Ambasador Nowej Europy 2025: Znamy nominowane książki

W świecie zdominowanym przez szybkie, powierzchowne diagnozy i cyfrowy szum, to literatura wciąż pozostaje przestrzenią, w której możemy się zatrzymać, by spróbować naprawdę zrozumieć otaczającą nas rzeczywistość. Poznaliśmy właśnie pięć nominowanych tytułów do XIII edycji konkursu Ambasador Nowej Europy 2025. To dzieła, które nie tylko diagnozują współczesne lęki, ale rzucają wyzwanie naszym przyzwyczajeniom intelektualnym i pytają o to, czym dzisiaj jest Europa.

Wydawcy oraz członkowie kapituły zgłosili do tegorocznej edycji aż 70 pozycji, spośród których do ścisłej selekcji zakwalifikowano 48 książek. Spektrum gatunkowe było niezwykle szerokie: od klasycznego reportażu, przez eseistykę, głębokie biografie, prace naukowe i popularnonaukowe, aż po beletrystykę i poezję.

Ostateczny wybór kapituły wskazał pięć wybitnych książek. Każda z nich w odmienny sposób mierzy się z demonami przeszłości i wyzwaniami teraźniejszości.

Wielka Piątka – Nominacje do Nagrody Głównej:

Joanna Czeczott, „Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć Rosji” (Wydawnictwo Czarne) – więcej o książce
Drago Jančar, „Archipelagi. Osobisty atlas pytań i przeżyć”, tłum. Nikodem Szczygłowski, Joanna Pomorska (Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie) – więcej o książce
Maciej Janowski, „Karpaty. Opowieść o pewnych górach” (Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie) – więcej o książce
Timothy Snyder, „O wolności. Przewodnik po świecie, który można ocalić”, tłum. Bartłomiej Pietrzyk (Wydawnictwo Znak Horyzont) – więcej o książce
Szczepan Twardoch, „Null” (Wydawnictwo Marginesy) – więcej o książce

O konkursie i nagrodach

Nagroda Ambasador Nowej Europy przyznawana jest za publikacje, które w bezkompromisowy sposób obalają stereotypy, szukają porozumienia ponad podziałami i starają się zdefiniować nową tożsamość naszego kontynentu. Co niezwykle cenne, w konkursie nagradzany jest zarówno autor, jak i jego wydawca. To piękne przypomnienie, że narodziny wybitnej książki to proces partnerski, wymagający nie tylko talentu pisarskiego, ale też odwagi i zaufania ze strony oficyny wydawniczej. Organizatorami konkursu są dwie instytucje: Europejskie Centrum Solidarności w Gdańsku oraz Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu. Laureata lub laureatkę tegorocznej edycji poznamy już w połowie lipca. Z kolei uroczysta gala wręczenia nagród połączona ze spotkaniem autorskim odbędzie się jesienią – 13 września – podczas Gdańskich Targów Książki.

źródło: ecs.gda.pl

Więcej o książkach:

„Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć Rosji” – Joanna Czeczott

Wydawnictwo Czarne

Opis: W XIX wieku Kazachstan został podbity przez Rosję, która traktowała go jak swoją kolonię. Przez kolejne dekady tutejsza dobra naturalne były bezwzględnie eksploatowane, a rodzima ludność dziesiątkowana. Kazachstan stał się też miejscem zsyłek. W czasach ZSRR trafiali tam wrogowie polityczni, kułacy, członkowie elity intelektualnej i zwykli kryminaliści. Wśród więźniów znaleźli się Polacy, Niemcy, Koreańczycy, Łotysze, Estończycy i Litwini, Turcy meschetyńscy, Kurdowie, Ormianie, Czeczeni, Karaczajowie i Ingusze. Bywali ofiarami gwałtów, mordów, ale też uczestnikami obozowych powstań.

Dziś Kazachstan jest niepodległym państwem, wydaje się jednak, że jego pamięć wciąż pętają niewidzialne kajdany. Temat łagrów porusza się niechętnie, a jeśli już, to mówi się o zasługach, jakie lokalnej społeczności oddali zesłani tu naukowcy, milczy zaś o cierpieniu, głodzie i przemocy, których doświadczali więźniowie. Czy to bliskość groźnego sąsiada, Rosji, spowija cieniem kazachską przeszłość? Czy może trauma jest zbyt wielka i łatwiej ją wyprzeć, niż się z nią mierzyć? A może to ciężar winy jest nie do udźwignięcia? Przecież obok wnuków zesłańców mieszkają tu potomkowie obozowych strażników.

Joanna Czeczott odwiedza miejsca, gdzie znajdowały się łagry, poszukuje ich śladów w przestrzeni i w pamięci mieszkańców Kazachstanu. Stara się pokonać ciszę, która unosi się nad kazachskim stepem.

„Archipelagi. Osobisty atlas pytań i przeżyć” – Drago Jančar (tłum. Nikodem Szczygłowski, Joanna Pomorska)

Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie

Opis: Zbiór esejów słoweńskiego pisarza opowiadającego już od pół wieku historię swojego małego narodu w kontekście spraw, które tak naprawdę są bliskie i zrozumiałe dla znacznej części Środkowoeuropejczyków.

Książka zawiera eseje starsze, jak „Atlas” oraz całkiem nowe, jak esej „Archipelag Jugosławia” nawiązujący wprost do „Wspomnień o Jugosławii” — i wyjątkowo aktualne, jak esej „Straszna zemsta”, stanowiący zapis refleksji Jančara z pierwszych dni rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Drago Jančar zabiera czytelnika w podróż — nie tylko między wyspami jugosłowiańskiego „archipelagu”, lecz także nad Bosfor, na pola Flandrii albo do Triestu. Jest to też podróż w czasie – do Mariboru lat dzieciństwa, na brzegi zasnutego mgłami jeziora Bohinj, które potrafi opowiedzieć nie jedną historię, ale też do oblężonego Vukovaru z początku lat 90, do austriackiej Galicji Josepha Rotha czy do światów Iva Andricia i Jamesa Joyce’a.

Drago Jančar (ur. 1948) — słoweński pisarz, dramaturg i eseista, jeden z najważniejszych współczesnych autorów środkowoeuropejskich. Jego powieści, nowele i dramaty są uznawane za kamienie milowe słoweńskiej prozy, tłumaczone na wiele języków i doceniane na całym świecie. Z wykształcenia prawnik, pracował jako redaktor w mariborskim dzienniku „Večer”, a w latach 1981–2016 był związany ze stowarzyszeniem kulturalno-naukowym Slovenska matica w Lublanie jako redaktor i sekretarz. Laureat licznych nagród literackich, w tym Austriackiej Państwowej Nagrody dla twórców literatury europejskiej — Österreichischer Staatspreis für Europäische Literatur (2020). Bohaterowie jego utworów to postaci pełne namiętności, targane losem, wikłane w historię i przypadek. Obok prozy i dramatów istotną część jego dorobku stanowią eseje, w których z przenikliwością i odwagą analizuje współczesną kondycję człowieka i społeczeństwa.

Ze słoweńskiego przełożyli: Nikodem Szczygłowski i Joanna Pomorska.

Drugi tom serii Ister pod redakcją Łukasza Galuska, Pauliny Małochleb i Bartosza Sadulskiego.

„Karpaty. Opowieść o pewnych górach” – Maciej Janowski

Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie

Opis: Książka Macieja Janowskiego „Karpaty. Opowieść o pewnych górach” obejmuje cały łańcuch Karpat — od Bratysławy po Żelazne Wrota, od Bieszczadów po Góry Bihorskie — i opisuje dzieje tego regionu od prehistorii po współczesność. Dla autora Karpaty to przestrzeń, w której człowiek i krajobraz tworzą wspólnotę losu, a historia toczy się w rytmie dolin i przełęczy.

Janowski przedstawia Karpaty jako obszar wielonarodowy, gdzie przez stulecia współistniały różne grupy etniczne i wyznaniowe — Polacy, Rusini, Słowacy, Węgrzy, Rumuni, Czesi, Żydzi, Niemcy. W tym pejzażu, rozpiętym między kulturami i imperiami, „górskość” staje się kategorią kulturową — sposobem życia i myślenia kształtowanym przez przyrodę, wierzenia i sztukę.

Autor przygląda się również okresowi powojennych przemian: wysiedleniom, industrializacji, zmianom krajobrazu i pamięci. W tej części widać ścieranie się dziedzictwa imperiów z rzeczywistością państw socjalistycznych, a następnie z procesem transformacji po 1989 roku.

Bez egzaltacji, ale z literacką uważnością i historyczną erudycją autor kreśli panoramę Karpat, które nie mają jednego centrum.