„Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny” – Anna Brzezińska – recenzja

Średniowiecze w powszechnej wyobraźni ma gładką, uświęconą tradycją twarz. Widzimy w nim albo święte mistyczki porzucające ziemską materię dla ascetycznego ducha, albo potulne żony i córki skupione wokół domowego ogniska, albo – na drugim biegunie – wyklęte jędze, czarownice i ladacznice, które strącano w przepaść wiecznego potępienia. Ta dwubiegunowa wizja wywodzi się z kaznodziejskich ambon, męskich kronik oraz surowych praw spisanych przez ojców Kościoła i państwowych jurystów. Czy jednak kobiety, które stąpały po tamtej ziemi, naprawdę żyły w czarno-białym świecie teologicznych doktryn? Anna Brzezińska w swojej książce „Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny. Przewodnik po średniowieczu zwykłych kobiet” udowadnia z pasją badaczki i talentem pisarki, że historia kobiet wieków średnich była nieskończenie bardziej kręta, kolorowa, a przede wszystkim – pełna cichej brawury, której próżno szukać w szkolnych podręcznikach.

Tytułowe „Genowefy” i „Magdaleny” to nie tylko symbole ugruntowanych w kulturze wzorców kobiecej doskonałości i upadku. To przede wszystkim soczewka, przez którą autorka przygląda się pięćdziesięciu postaciom z krwi i kości. Anna Brzezińska celowo odwraca wzrok od koronowanych główek i posągowych królowych, których imiona utrwaliły się na kartach wielkich kronik politycznych. Zamiast tego schodzi do mrocznych uliczek średniowiecznych miast, wiejskich chat, prawniczych kancelarii, klasztornych skryptoriów oraz prowincjonalnych sądów. Poznajemy bankierki i niewolnice, urzędniczki i żebraczki, położne, heretyczki oraz czarownice. Każda z tych biografii to małe dzieło sztuki mikrohistorycznej, uszyte z zachowanych fragmentów ksiąg sądowych, listów, rejestrów podatkowych czy testamentów.

Autorka wyraźnie zaznacza, że ówczesny system społeczny i prawny opierał się na strukturalnej nierówności. Kobiety formalnie podlegały władzy ojców, mężów lub męskich opiekunów, a teologia i prawo przypisywały im niższą pozycję intelektualną oraz moralną. Zamiast jednak budować uproszczoną narrację o bezwzględnej niewoli, Anna Brzezińska analizuje margines swobody, jaki pozostawał w ramach istniejącego prawa. Pokazuje przykłady pragmatyzmu i adaptacji: kobiety pozywające ojców swoich dzieci o alimenty, zarządzające majątkami po śmierci mężów czy prowadzące własne interesy. Sprawczość bohaterek nie jest tu przedstawiana jako efektowny bunt, lecz jako codzienna walka o byt i zabezpieczenie rodziny.

Praca Anny Brzezińskiej plasuje się na pograniczu eseju historycznego i popularnonaukowej mikronarracji. Autorka unika zawiłego języka akademickiego, stawiając na komunikatywność i rzeczowość, choć nie stroni od ironicznego dystansu wobec opisywanych realiów. Przedstawione biografie pokazują, że problemy związane z niezależnością finansową, prawami rodzicielskimi czy dostępem do wykonywania zawodu mają bardzo długą historię, a mechanizmy prawne epoki często zmuszały kobiety do znacznej elastyczności. Czyta się ją dobrze, ale… no właśnie, mam pewne „ale”. Chyba za dużo oczekiwałam od tej pozycji, bo trochę się na niej zawiodłam. Nie wciągnęła mnie, a momentami wręcz przynudzała – były chwile, gdy zastanawiałam się, czy jej nie odłożyć. Naprawdę trudno się do czegoś konkretnego przyczepić, bo autorka wykonała kawał olbrzymiej pracy i podjęła udaną próbę odczarowania mitu średniowiecza jako epoki szarej, jednolitej i bezwzględnie męskiej. Czegoś mi jednak zabrakło. Może momentami niektóre historie były zbyt przegadane, może tak zadziałało ciągłe podkreślanie prawnego statusu i barier, z którymi kobiety musiały się mierzyć, a może po prostu nie jest to książka dla mnie.

Mimo to „Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny. Przewodnik po średniowieczu zwykłych kobiet” stanowią pozycję wartościową i potrzebną na polskim rynku wydawniczym. Rzetelnie opracowana książka porządkuje wiedzę o sytuacji kobiet w średniowieczu. Stanowi wartościowe uzupełnienie tradycyjnej historii politycznej o perspektywę społeczną i gospodarczą, pokazując, jak w praktyce wyglądało funkcjonowanie na marginesie męskiego systemu prawnego. Choć bywa nieco „przegadana”, wciąż pozostaje ciekawą lekturą dla każdego, kto szuka w historii prawdy o zwykłym człowieku, zamiast kolejnego opisu bitew i traktatów pokojowych. To publikacja, która zmusza do refleksji nad ciągłością kobiecego doświadczenia i przypomina, że walka o godność, niezależność oraz własne miejsce w świecie nie zaczęła się wcale wczoraj.

⇒  Przeczytaj moje pozostałe recenzje książek z gatunku literatura popularnonaukowa ⇐

Informacje o książce „Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny”

Tytuł: Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny Autor: Anna Brzezińska  Wydawnictwo: Marginesy Data premiery: 17 czerwca 2026 r. Liczba stron: 400 Gatunek: Literatura popularnonaukowa, Historia

⇒  Zobacz inne recenzje książek z wydawnictwa Marginesy ⇐