Finałowa piątka ogłoszona: Kto zdobędzie Nagrodę im. Marcina Króla 2026?

Nagroda im. Marcina Króla to jedno z ważniejszych wyróżnień w polskiej debacie publicznej. Przyznawana przez Fundację im. Stefana Batorego, honoruje autorów i autorki najlepszych książek z dziedziny historii idei, filozofii oraz myśli społecznej i politycznej. Właśnie poznaliśmy listę nominacji do edycji 2026, która pokazuje, jak szerokie i zróżnicowane są horyzonty współczesnej polskiej humanistyki.

Patron nagrody, zmarły w 2020 roku prof. Marcin Król, był wybitnym filozofem, historykiem idei i opozycjonistą w czasach PRL. Jego życie i twórczość były poświęcone pytaniom o kondycję demokracji, rolę elit oraz znaczenie wolności i odpowiedzialności obywatelskiej. Nagroda jego imienia ma na celu wspieranie autorów, którzy – podobnie jak profesor Król – potrafią pisać o sprawach trudnych w sposób odważny, wnikliwy i skłaniający do refleksji nad otaczającą nas rzeczywistością.

Tegorocznie finaliści nominowani do Nagrody im. Marcina Króla 2026 to:

• Sylwia Czubkowska, „Bóg techy. Jak wielkie firmy technologiczne przejmują władzę nad Polską i światem”, Wydawnictwo Znak Literanova, Kraków 2025 (więcej o książce)
• Jacek Kołtan, „Solidarność i nowoczesność. Przemiany pojęcia solidarności od rewolucji francuskiej do pokojowej rewolucji 1980 roku”, Wydawnictwo Europejskiego Centrum Solidarności, Gdańsk 2025 (więcej o książce)
• Marcin Łuniewski, „Rosja. Od rozpadu do faszystowskiej dyktatury. Scenariusze przyszłości 2026-2036”, Wydawnictwo Prześwity, Warszawa 2025 (więcej o książce)
• Antonina Tosiek, „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet”, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025 (więcej o książce)
• Andrzej Waśkiewicz, „Otium cum dignitate, czyli o godziwym spędzaniu czasu wolnego. Szkice z historii idei”, Universitas, Warszawa 2025 (więcej o książce)

Nominacje do tegorocznej edycji zostały zgłoszone przez szerokie Grono Nominujące, w skład którego weszli wybitni naukowcy, publicyści i działacze, m.in. Edwin Bendyk, Karolina Wigura, Michał Sutowski czy Magdalena M. Baran. Teraz zadanie przechodzi w ręce Kapituły Nagrody, która spośród zgłoszonych dzieł wybierze najpierw finalistów, a następnie zwycięzcę. Decyzja ta nigdy nie jest łatwa, gdyż nagroda promuje książki, które nie tylko opisują świat, ale starają się go zrozumieć w sposób nieszablonowy.

Finał tegorocznej edycji zaplanowano na wiosnę. Zwycięską książkę oraz nazwisko laureata lub laureatki poznamy już 28 maja 2026 roku. Oprócz prestiżu i symbolicznej statuetki, nagroda niesie ze sobą istotny przekaz: w dobie szybkich informacji i powierzchownych opinii, pogłębiona myśl książkowa wciąż pozostaje fundamentem zdrowej demokracji.

Książki nominowane do Nagrody im. Marcina Króla 2026:

• „Boga nie ma, jest życie” – Piotr Augustyniak, Wydawnictwo Znak Literanova
• „Bóg techy. Jak wielkie firmy technologiczne przejmują władzę nad Polską i światem” – Sylwia Czubkowska, Wydawnictwo Znak Literanova
• „Z czułością i wspólnie. Feminizm na XXI wiek” – Aleksandra Derra, Wydawnictwo Naukowe PWN
• „Inny dom. Ludzie, system i granice wsparcia w polskich DPS” – Jędrzej Dudkiewicz, Znak Horyzont
• „Trwoga powietrzna. Ukraińscy artyści i instytucje kultury w czasie wojny” – Tomasz Ferenc, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego / Wydawnictwo PWSFTviT
• „Indywidualizm i demokracja w Polsce. Jak Ziemie Zachodnie stały się kolebką liberalizmu” – Tomasz Grabowski, Wydawnictwo MAGAM
• „Idol. Życie doczesne i pośmiertne Karola Marksa” – Krzysztof Iszkowski, Wydawnictwo Agora
• „Dlaczego feminizm się opłaca? Książka dla kobiet i mężczyzn” – Aleksandra Karasińska, Wydawnictwo Fundacji Gospodarki i Administracji Publicznej
• „Solidarność i nowoczesność. Przemiany pojęcia solidarności od rewolucji francuskiej do pokojowej rewolucji 1980 roku” – Jacek Kołtan, Wydawnictwo Europejskiego Centrum Solidarności
• „Edward Benesz. Polityk z Europy Środkowej” – Andrzej Krawczyk, Universitas
• „Rekapitulacja” – Ryszard Legutko, Wydawnictwo Fronda
• „Najmądrzejszy. Biografia Sokratesa” – Krzysztof Łapiński, Wydawnictwo Agora
• „Rosja. Od rozpadu do faszystowskiej dyktatury. Scenariusze przyszłości 2026-2036” – Marcin Łuniewski, Wydawnictwo Prześwity
• „Narodowy komunizm po polsku. „Partyzanci” Moczara” – Paweł Machcewicz, Wydawnictwo Krytyki Politycznej
• „Nic to! Dlaczego historia Polski musi się powtarzać?” – Jan Maciejewski, Wydawnictwo Literackie
• „Gaza. Rzecz o kulturze eksterminacji” – Paweł Mościcki, Wydawnictwo Karakter
• „Zmierzch magów” – Daniel Muzyczuk, Wydawnictwo Krytyki Politycznej
• „Świątynia i śmietnik. Architektura dla życia” – Grzegorz Piątek, Wydawnictwo W.A.B.
• „Wojna w moim domu. Kiedy konflikt staje się codziennością” – Paweł Pieniążek, Wydawnictwo Znak Literanova
• „Śmierć przed obrazem. O sztuce, starości i znikaniu” – Maria Poprzęcka, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria
• „Obywatel Michnik” – Michał Siermiński, Przemysław Witkowski, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa
• „Miłość nie istnieje. Związki, randki i życie solo w XXI wieku” – Tomasz Szlendak, Wydawnictwo Znak Literanova
• „W cierpieniu nie ma nic pozytywnego. Paweł Śpiewak w rozmowie z Piotrem Kulasem” – Paweł Śpiewak, Piotr Kulas, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
• „Tocqueville. Biografia myśli” – Jan Tokarski, Stowarzyszenie Kulturalno-Edukacyjne „Kolegium Gdańskie”/Biblioteka „Przeglądu Politycznego”
• „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet” – Antonina Tosiek, Wydawnictwo Czarne
• „Otium cum dignitate, czyli o godziwym spędzaniu czasu wolnego. Szkice z historii idei” – Andrzej Waśkiewicz, Universitas
• „Sztuka przetrwania” – Anka Wandzel, Wydawnictwo Karakter
• „Socjologia cyfrowa. O uspołecznieniu technologii i technologiach uspołecznienia” – Renata Włoch, Wydawnictwo Naukowe Scholar

źródło: Fundacja Batorego

Więcej o książkach:

„Bóg techy. Jak wielkie firmy technologiczne przejmują władzę nad Polską i światem” – Sylwia Czubkowska

Wydawnictwo: Znak Literanova

Opis: WITAJCIE W CYFROWYM WIĘZIENIU

Dobrowolnie oddajemy im część siebie przy każdym kliknięciu przycisku „zaloguj”.
A one same siebie stawiają się na piedestale, czym nadają sobie niemal boski charakter.

Sylwia Czubkowska odkrywa, jak mocno big techy manipulują politykami i opiniotwórcami, a także jak podporządkowują sobie prawo tak, by działało na ich korzyść.

Po co prezes Google’a spotyka się z premierem Polski?
Jak Microsoft i Amazon przejmują polskie szkoły?
Dlaczego nie mamy szans w starciu z Facebookiem?

Sylwia Czubkowska odsłania skrupulatnie zaplanowane strategie podbicia rynków przez wielkie firmy technologiczne. Ceniona autorka bestsellera Chińczycy trzymają nas mocno i ekspertka w dziedzinie nowych technologii pokonała setki kilometrów, aby zobaczyć, na czym polega zawłaszczanie świata przez big techy. W tej przełomowej książce ujawnia wzorzec, dzięki któremu wielkie korporacje coraz bardziej się wzbogacają i powiększają swoją władzę – a my, jako jednostki, stajemy się coraz bardziej bezbronni.

„Solidarność i nowoczesność. Przemiany pojęcia solidarności od rewolucji francuskiej do pokojowej rewolucji 1980 roku” – Jacek Kołtan

Wydawnictwo:  Europejskiego Centrum Solidarności

Opis:

Skąd solidarność? Ta krystalizująca się od XVIII wieku idea wzięła się z nowoczesnej obietnicy bardziej wolnego i sprawiedliwego świata dla wszystkich ludzi. Właśnie ten impuls przyczynił się do rozwijania współpracy i wzajemnego wsparcia jednostek, które odkryły, że kształt tak własnego życia, jak i życia zbiorowego leży coraz bardziej w ich własnych rękach.

Miejsce hasła „każdy za siebie” zajmować zaczęła dewiza „jeden za wszystkich, wszyscy za jednego”. Wyrażała niezgodę na ekonomizację życia codziennego w rozwijającym się z zawrotną szybkością kapitalizmie, jak też na indywidualizację, pozbawiającą ludzi umiejętności bycia razem i prowadzącą do zaniku poczucia współodpowiedzialności za wspólny przecież świat.

Książka rekonstruuje zmieniające się znaczenia solidarności mieszczańskiej od końca XVIII do pokojowej rewolucji ruchu Solidarność w Polsce w 1980 roku. Ukazuje, jakie formy przybierała solidarność w życiu politycznym nowoczesności. Przedstawia masowe ruchy robotnicze epoki przemysłowej, walkę o równouprawnienie kobiet, nurt solidaryzmu, rozwój spółdzielczości czy zaawansowane teorie społeczne i koncepcje etyczne, a także ideologiczne nadużycia idei solidarności w totalitaryzmach i autorytaryzmach XX wieku.

Solidarność ukazuje się tu jako alternatywa wobec sentymentalnych pułapek braterstwa i dobroczynności. To propozycja oryginalnej perspektywy etycznej i społecznej wrażliwości na świat, których dziś potrzebujemy bardziej, niż gotowi bylibyśmy to przyznać.

„Rosja. Od rozpadu do faszystowskiej dyktatury. Scenariusze przyszłości 2026-2036” – Marcin Łuniewski

Wydawnictwo:  Prześwity

Opis: Represje w Rosji osiągają stalinowski poziom: łagry, inwigilacja AI, donosy. Wystarczy szalik w barwach Ukrainy, by trafić za kraty. Kreml dławi opozycję, wpisując krytyków na listy agentów i ekstremistów.
Społeczeństwo, sparaliżowane strachem, milczy. Wojna przynosi pranie mózgów: dzieci w mundurach, zmienione podręczniki, patriotyczne gry. Cerkiew wspiera Putina, głosząc „świętą wojnę”. Nacjonalizm i faszyzm kwitną, a konserwatyzm pcha antyaborcyjne ustawy. Sankcje rodzą podróbki i kryptowaluty, a weterani mordują bezkarnie. Rosja odwraca się od Zachodu, stawiając na Chiny i Globalne Południe. Mroczna wizja kraju pod jarzmem Kremla.

„Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet” – Antonina Tosiek

Wydawnictwo:  Czarne

Opis: W latach 1933–1995 w konkursach pamiętnikarskich dla mieszkańców wsi mogło wziąć udział nawet dziewięćdziesiąt tysięcy kobiet. To Nowy Sącz albo pół Olsztyna pamiętnikarek.

Julianna spisywała swój pamiętnik w latach trzydziestych – nocami, w tajemnicy przed mężem. Danka w latach sześćdziesiątych – rankiem, czekając, aż rozpali się w piecu. Teresa w roku 1983 – w PKS-ie wiozącym ją do pracy w pobliskiej masarni. Janka jako nastolatka marzyła o studiach polonistycznych, ale bardziej potrzebna była w gospodarstwie. Została więc pamiętnikarką.

Dla wielu bohaterek tej książki spisywanie wspomnień było aktem uznania, że ich historia zasługuje na uwagę. Po raz pierwszy miały okazję przyjrzeć się osobistym doświadczeniom i nadać im znaczenie wykraczające poza sferę prywatną. Opowiadały własnymi słowami o przemocy, biedzie czy wstydzie i w ten sposób sprzeciwiały się dominującym normom społecznym i kulturowym.

Antonina Tosiek sięgnęła po setki oryginalnych rękopisów i maszynopisów nadesłanych na konkursy, a także po dane statystyczne i opracowania naukowe. Łącząc wnikliwą analizę z wrażliwością, stworzyła obraz przemian polskiej wsi w XX wieku. Obraz realistyczny i głęboko poruszający.

Nie istnieje jeden, uniwersalny, modelowy życiorys „chłopki” czy „rolniczki”. Popularne w kulturze obrazy polskiej wsi to raczej hologramy naszego zbiorowego wyobrażenia o ludowości, opartego na uprzedzeniach i stereotypach – niż jej faktyczna reprezentacja. Książka ta upomina się o wielość i złożoność doświadczeń wiejskich kobiet.
Autorka

„Otium cum dignitate, czyli o godziwym spędzaniu czasu wolnego. Szkice z historii idei” – Andrzej Waśkiewicz

Wydawnictwo: Universitas

Opis: Zainspirowany koncepcją Simmla definiuję czas wolny jako taki, z którego wykorzystania jednostka nie ma obowiązku rozliczania się przed społeczeństwem. Zachowuję dla niego łaciński termin otium, by odróżnić go od czasu wolnego, który w tej czy innej formie podlega jednak kontroli społecznej. [… ] Można je przyrównać do tradycyjnego kieszonkowego, jakie dzieci dostają od rodziców: mogą je wydać na wszystko, byle nie na alkohol, papierosy, narkotyki i inne zastrzeżone prawem w ich wieku używki. Nie muszą się tłumaczyć, dlaczego regularnie wydają je na „głupoty”. Cycerońska dignitas jest jednak czymś więcej niż nawet najbardziej zajmującym hobby, o czym czytelnicy przekonają się przy lekturze kolejnych esejów. Zupełnie zmienia charakter otium [… ]. Nie jest to już czas wolny od aktywności publicznej i zawodowej, ale czas wykorzystany na inną aktywność, nie mniej ważną dla tożsamości jednostki niż tamte. Dla wielu to właśnie ona i tylko ona – trzeba to ująć patetyczną, choć nadużywaną formułą – nadaje sens życiu. Jeśli cieszy się jeszcze społecznym uznaniem, daje im powody do „słusznej dumy” z etyki Arystotelesa, jeśli nie – wpisuje się przynajmniej w ich „filozofie życiowe”. Inaczej niż negotium – o ile nie jest ono „powołaniem”, ale normalnym wykonywaniem swoich powinności – otium tego rodzaju wyróżnia się refleksyjnym podejściem do samego czasu, przekonaniem, że jest on rzeczą cenną. Rzec można, że idea otium cum dignitate tworzy jedną z elit społeczeństwa, ale elitę szczególną, bo niemal niewidoczną. [… ] Z braku obiektywnych wskaźników i deklarowanej neutralności aksjologicznej akademicka socjologia może jedynie stwierdzić, że niektóre sposoby zagospodarowania czasu wolnego są „poważne” – bo niektórzy się w nie „na poważnie” angażują – a inne po prostu nie. Jedynie z perspektywy krytyki społecznej albo zaangażowanej socjologii dopuszczalne będzie stwierdzenie, że czas wolny niewypełniony żadnym sensownym zajęciem jest najzwyczajniej zmarnotrawiony.