Znamy laureatów Nagród Historycznych „Polityki” im. Mariana Turskiego za rok 2025

Za nami wyjątkowa, bo niosąca szczególny ładunek emocjonalny, edycja Nagród Historycznych „Polityki” im. Mariana Turskiego za rok 2025. Choć na stołach jurorów wylądowało ponad 200 potężnych tomów, a polska historiografia udowodniła, że przeżywa fascynujący boom, nad obradami unosił się cień straty. Po raz pierwszy w historii nagrody przyznano bez udziału jej pomysłodawcy i wieloletniego patrona.

Wymowne, grube, wielotomowe. Pisane nie tylko przez zawodowych historyków, ale i socjologów, antropologów czy reportażystów. Książki historyczne w Polsce mają się świetnie, a tegoroczny werdykt kapituły w składzie: prof. Wiesław Władyka (przewodniczący), dr hab. Barbara Klich-Kluczewska, prof. Jerzy Kochanowski, prof. Dariusz Stola, dr hab. Bożena Szaynok oraz dr hab. Marcin Zaremba, jest tego najlepszym dowodem.

W cieniu mistrza, czyli debaty „aż do skutku”

Wymyślone i organizowane od 1959 roku Nagrody Historyczne po raz pierwszy zostały przyznane bez fizycznej obecności Mariana Turskiego – zmarłego w lutym przyjaciela redakcji i legendarnego publicysty. Jeszcze w zeszłym roku zdążył wymienić z jury pierwsze czytelnicze uwagi.

Choć odszedł, zostawił po sobie nienaruszalny dekalog wartości i jasne wskazówki, jak debatować. Marian Turski nie uznawał prostych głosowań. Jego naczelną zasadą było dyskutowanie „aż do skutku” – na argumenty, bez dróg na skróty. Tegoroczna kapituła wiernie poszła tym śladem, przedzierając się przez gąszcz ponad dwustu zgłoszonych pozycji, z których wiele liczyło po 600 i więcej stron gęstego druku.

A tendencja do wydawania książek „grubszych i bogatszych” idzie w parze z ewolucją tematyczną. Polska historia społeczna dynamicznie się rozszerza. Na marginesach wielkiej polityki coraz mocniej dochodzą do głosu biografie, mikrohistorie regionów, losy kobiet, robotników folwarcznych czy polskiej diaspory. Co więcej, krytycy zauważają drastyczny skok jakościowy – minęły czasy wydawniczej bylejakości, a na rynku królują dopracowane edytorsko perełki od dużych i zupełnie nowych, niszowych oficyn.

Jak mawiał prof. Henryk Samsonowicz: „Historia ma wielką przyszłość”. Spójrzmy zatem, kto w tym roku sięgnął po najważniejsze laury.

Laureaci Nagród Historycznych „Polityki” 2025

Kategoria „Wydawnictwa źródłowe”

• „Władze RP na uchodźstwie wobec Żydów obywateli polskich w ZSRS i na Bliskim Wschodzie (1941–1945) w świetle dokumentów polskich” . Wybór, wstęp i opracowanie: Tadeusz Paweł Rutkowski (Instytut Pileckiego) – więcej o książce

Kategoria „Pamiętniki”

• „Duma i wstyd. O historii i potrzebie pamiętania. Tomasz Szarota w rozmowie z Emilem Maratem i Michałem Wójcikiem” (Wydawnictwo Agora) – więcej o książce

Kategoria „Prace popularnonaukowe”

• „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet” – Antonina Tosiek (Wydawnictwo Czarne) – więcej o książce

Kategoria „Prace naukowe”

• „Chciałabym opowiedzieć jak zginęło miasto… Zagłada żydowskich mieszkańców Nowego Targu” – Karolina Panz (Centrum Badań nad Zagładą Żydów) – więcej o książce

Kategoria „Debiuty”

• „Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym” – Izabela Mrzygłód (Wydawnictwo Naukowe UMK / Monografie FNP) – więcej o książce

Setne urodziny Mariana Turskiego – nagrody specjalne w czerwcu

W tym roku uważni obserwatorzy nagrody z pewnością dostrzegą brak werdyktu w kategoriach specjalnych. Nie jest to jednak przypadek, a celowy zabieg organizatorów.

Nagrody specjalne zostaną wręczone w innym, wyjątkowym terminie. Doskonałą i niezwykle podniosłą okazją do poznania ich laureatów będą obchody setnych urodzin Mariana Turskiego. Wydarzenie to, organizowane wspólnie przez „Politykę”, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN oraz Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny, odbędzie się już 25 czerwca. Będzie to najlepszy moment, by po raz kolejny przypomnieć sobie, że historia – choć mówi o przeszłości – zawsze żyje blisko nas.

źródło: Polityka

Więcej o książkach:

„Władze RP na uchodźstwie wobec Żydów obywateli polskich w ZSRS i na Bliskim Wschodzie (1941–1945) w świetle dokumentów polskich” . Wybór, wstęp i opracowanie: Tadeusz Paweł Rutkowski

Wydawnictwo: Instytut Pileckiego

Opis: Prezentowany zbiór dokumentów ukazuje relacje polsko-żydowskie w czasie II wojny światowej w Związku Sowieckim i na Bliskim Wschodzie. Przedstawia zagadnienia związane z polityką władz polskich wobec Żydów obywateli polskich od czasu przywrócenia stosunków dyplomatycznych w sierpniu 1941 r. do końca wojny. Tom zawiera 284 dokumenty różnej proweniencji: zarówno urzędowe, oficjalne (rządu RP na uchodźstwie i jego agend, polskiej dyplomacji, władz wojskowych i polityków), jak i prywatne (zwykłych obywateli). Materiały dotyczą pomocy udzielanej Żydom obywatelom polskim przez władze polskie w ZSRS i krajach Bliskiego Wschodu, służby Żydów w Armii Polskiej, działań politycznych i dyplomatycznych wokół kwestii pomocy polskim Żydom, a także kontaktów (w tym konfliktów) polsko-żydowskich. Czytelnik otrzymuje obszerny wybór źródeł do analizy relacji polsko-żydowskich mających miejsce w skrajnie trudnych warunkach represji sowieckich, oderwania od domów rodzinnych, emigracji. Dokumenty zostały poprzedzone obszernym wstępem historycznym wprowadzającym do tematyki tomu oraz opatrzone aparatem naukowym i indeksami.

„Duma i wstyd. O historii i potrzebie pamiętania” –  Tomasz Szarota, Emil Marat, Michał Wójcik

Wydawnictwo: Agora

Opis: Wywiad rzeka z jednym z najwybitniejszych historyków zajmujących się II wojną światową, niemiecką okupacją Polski i ruchem oporu, relacjami polsko-niemieckimi.

W opowieści prof. Szaroty historia Europy XX wieku przenika się z historią jego rodziny, związanej przed wojną z Berlinem, Paryżem i Warszawą. Tomasz Szarota urodził się kilka tygodni po tym, jak Niemcy zamordowali jego ojca, katolickiego publicystę o żydowskich korzeniach. Matka, wychowana w kulturze niemieckiej i francuskiej, była profesorką i autorką licznych podręczników.

„Miejsce Polski jest w Europie i nie powinno to być miejsce na widowni” – przekonuje prof. Szarota.

Rozmowa wiedzie również przez historię PRL-u i relacje polsko-niemieckie, oglądane także z perspektywy narodowych stereotypów. Bodaj najgorętsza dyskusja dotyczy zbrodni w Jedwabnem.

Bohaterami tej książki są postaci najważniejsze dla historii naszego kraju w XX wieku – od Stefana Starzyńskiego, przez Irenę Sendlerową, Stefana „Grota” Roweckiego, Mariana Turskiego, po aktorów polskiej polityki najnowszej.

Duma i wstyd. O historii i potrzebie pamiętania – wywiad przeprowadzony przez Emila Marata i Michała Wójcika dowodzi, że możemy rozmawiać w zgodzie, a historia jest dziedziną, która powinna nas łączyć, a nie dzielić.

„Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet” – Antonina Tosiek

Wydawnictwo: Czarne

Opis: Reportaż, który odkrywa nieznane historie polskiej wsi.

W latach 1933-1995 tysiące wiejskich kobiet spisywało swoje pamiętniki, często w trudnych warunkach – nocami, ukrywając się przed mężem lub czekając na transport do pracy. Antonina Tosiek zebrała te unikalne świadectwa, tworząc poruszający obraz życia na polskiej wsi XX wieku.

Julianna, Danka, Teresa i inne bohaterki opowiadały o przemocy, biedzie i wstydzie, nadając swoim doświadczeniom głębsze znaczenie. Ich historie to nie tylko osobiste wspomnienia, ale też sprzeciw wobec dominujących norm społecznych.

Autorka wykorzystała setki oryginalnych rękopisów i dane statystyczne, by stworzyć realistyczny portret przemian polskiej wsi. „Nie istnieje jeden modelowy życiorys chłopki” – podkreśla Tosiek, ukazując złożoność i różnorodność kobiecych doświadczeń.

Przeczytaj tę książkę, jeśli chcesz zrozumieć siłę zwykłych-niezwykłych kobiet i odkryć historie, które zmieniają perspektywę.

„Chciałabym opowiedzieć jak zginęło miasto… Zagłada żydowskich mieszkańców Nowego Targu” – Karolina Panz

Wydawnictwo: Centrum Badań nad Zagładą Żydów

Opis: Poruszająca książka historyczna, która przywraca pamięć o ofiarach Holokaustu.

Karolina Panz podjęła się niezwykłego zadania: odtworzenia losów żydowskich mieszkańców Nowego Targu, których życie zostało brutalnie przerwane przez nazistowską okupację. Autorka, opierając się na skrupulatnie zebranych dokumentach, relacjach i świadectwach, rekonstruuje historie konkretnych osób, przywracając im tożsamość i godność.

To nie tylko praca naukowa, ale także osobista księga pamięci. Prof. Barbara Engelking podkreśla wyjątkowość tej publikacji: „Dzieło zaskakujące… Wybitne osiągnięcie naukowe i osobista Księga pamięci, która uzupełnia białe plamy historii”.

Panz analizuje każdy szczegół, od codziennych zmagań po dramatyczne próby przetrwania. Jej perspektywa skupia się na ofiarach, co nadaje książce głęboko ludzki wymiar. Prof. Antoni Sułek zauważa: „To realizacja zadania duchowego… pokazuje gnębienie, rozpaczliwe próby przetrwania i samopomocy”.

Ta książka to nie tylko lekcja historii, ale także przypomnienie, że za statystykami Zagłady stoją konkretni ludzie. Ich historie zasługują na pamięć.

„Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym” – Izabela Mrzygłód

Wydawnictwo: Naukowe UMK / Monografie FNP)

Opis: Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym to krytyczne spojrzenie na przeszłość dwóch uczelni Europy Środkowo-Wschodniej. Autorka stawia pytanie o powód, dla którego to właśnie studenci zostali awangardą nacjonalistycznych rewolucji. Analizuje praktyki i dyskursy skrajnej prawicy, której rola rosła na polskich i austriackich uniwersytetach w międzywojniu. Wykorzystując historyczne źródła i socjologiczną wyobraźnię, sięga do emocji i aspiracji „zwykłych akademików”. Pokazuje, jak organizacje samopomocowe przekształcały się w agendy antysemityzmu, jak kultura polityczna młodych naznaczona została przemocą, a brutalne ataki na żydowskich studentów i profesorów stały się codziennością. Śledzi, jak radykalna mniejszość była coraz głośniejsza i skutecznie przyciągała milczącą większość, a postulaty wykluczenia Żydów ze wspólnoty narodowej trafiły do głównego nurtu, żeby w końcu stać się oficjalną polityką rektoratów wprowadzających getto ławkowe. Praca przybliża atmosferę kryzysu i fascynację faszyzmem, ukazuje chronologię przemocy, bada nacjonalistyczne rytuały i symbole. Zestawienie szerokiej europejskiej perspektywy z historią w skali mikro daje nowe spojrzenie na II Rzeczpospolitą, I Republikę Austriacką i prawicowy radykalizm, nie tylko międzywojenny.

Nagrody Historyczne „Polityki” 2025 – Dowiedz się więcej [FAQ]