„Baśnie i bajki o kotach” – Jacek Kabat – recenzja

Kiedy w nocnej ciszy kocio-czarne oczy błyszczą w ciemności, skupiając wzrok na niewidocznym dla nas punkcie, trudno nie odczuć lekkiego ukłucia niepokoju. Od zarania dziejów człowiek i kot dzielą wspólną przestrzeń, a jednak to niezwykłe zwierzę nigdy nie dało się do końca oswoić. Zawsze zachowywało bezszelestny krok, niezależność i aurę tajemnicy, stając na pograniczu dwóch światów: domowego ciepła i dzikiego, nieprzeniknionego mroku. Nic więc dziwnego, że w ludowej wyobraźni kot stał się kimś więcej niż tylko pogromcą gryzoni. Był strażnikiem sekretów, chytrym doradcą, a czasem wprost wcieleniem demonicznych sił. W ten fascynujący, zamglony obszar tradycji i mitologii zabiera nas Jacek Kabat w swojej książce „Baśnie i bajki o kotach”, wydanej w ramach uznanej serii „Wierzenia i zwyczaje”.

Autor podejmuje próbę zgłębienia fenomenu kocio-ludzkich relacji przez pryzmat podań, legend i bajek, które przez wieki kształtowały naszą percepcję tych czworonogów. Przemyślana konstrukcja publikacji krok po kroku przeprowadza nas przez kolejne warstwy kociego mitu. Zaczynamy od dawnych wierzeń ludowych, ukazujących, jak traktowano te zwierzęta i co ze sobą niosły w społecznej świadomości. Jacek Kabat serwuje tu mnóstwo historycznych ciekawostek oraz tła etnograficznego, pozwalając nam zrozumieć, w jaki sposób dawne społeczeństwa próbowały racjonalizować niepojęte zachowania zwierząt – ich zdolność do cichego przemieszczania się, doskonałe widzenie w ciemnościach czy nagłe skoki energii. Tekst prowadzi nas przez wieki uprzedzeń: od niemal boskiej czci w starożytności, przez mroczne stulecia europejskiego średniowiecza i renesansu, aż po obyczajowość wiejską XIX i XX wieku. Intrygującym akcentem jest tu chociażby przywołanie opowieści o mumii kota z Zamku Książąt Pomorskich – dla każdego, kto tak jak ja miał okazję widzieć ten niezwykły eksponat na własne oczy, ten fragment okaże się wyjątkowo żywy i angażujący.

Kolejną, niezwykle bogatą część tworzą podania oraz tradycyjne bajki i baśnie, zgrabnie przenoszące nas w świat klasycznej narracji. Prezentowane utwory pochodzą przeważnie z końca XIX wieku oraz pierwszych dekad XX wieku. W każdym z nich puszysty bohater odgrywa istotną rolę – czasem pierwszoplanową, innym razem pozostając w cieniu, ale zawsze mocno wpływając na przebieg wydarzeń. Główną zaletą tej sekcji jest wszechstronność i wielowymiarowość przedstawienia kociej natury. Doskonale ukazuje ona binarność tej postaci w kulturze ludowej: z jednej strony odnajdziemy tu opowieści pełne humoru i sprytu, w których koty przechytrzają potężniejszych od siebie rywali, diabły czy głupawych wieśniaków, pełne zwinności, zręczności, ale i ludzkich przywar (łakomstwa czy lenistwa). Z drugiej strony mamy  wątki mroczne i duszne. Przypominające o demonicznym wymiarze tych zwierząt, chociażby postać tajemniczego Wargina – króla kotów z mitologii białoruskiej i słowiańskiej, którego obecność zwiastowała szaleństwo. To zderzenie światła i cienia, komizmu i grozy sprawia, że lektura wciąga od pierwszej do ostatniej strony, dawno przekraczając ramy prostej literatury dziecięcej.

W dalszej części książki przechodzimy do kota jako bohatera zabobonów i guseł. To wyjątkowo zajmujący rozdział, z którego dowiedzieć się można m.in., w jaki sposób dawniej prognozowano pogodę na podstawie zachowania zwierzęcia czy do jakich wróżb wykorzystywano jego obecność. Całość wieńczy wciągające zestawienie kota w przysłowiach i porzekadłach. Zdumiewa fakt, jak bogaty jest ten zbiór – mnóstwo z tych powiedzeń zdążyło już zatrzeć się w powszechnej świadomości, dlatego ich ponowne odkrywanie stanowi prawdziwą niespodziankę i niesamowitą bazę wiedzy do wzbogacenia własnego języka. W szczególności, jak jesteście miłośnikami kotów.

Warto podkreślić, że zgromadzone teksty zostały poddane wyważonej redakcji, dzięki czemu są w pełni przystępne i czyta się je współcześnie z dużą lekkością. Dopełnieniem publikacji są klimatyczne, czarno-białe ilustracje. Choć wydawca nie przytłacza nimi tekstu, stanowią one estetyczny akcent graficzny, idealnie domykający staranną oprawę tej pozycji.

„Baśnie i bajki o kotach” Jacka Kabata to wyjątkowa, wielowymiarowa lektura, która zachwyci zarówno miłośników folkloru i dawnych wierzeń, jak i każdego, kto choć raz uległ czarowi kociej tajemnicy. Książka ukazuje, jak ludzka wyobraźnia przez stulecia próbowała oswoić to, co nieuchwytne, czyniąc z kota bohatera historii pełnych humoru, przestrogi i mroku. To publikacja, która z jednej strony dostarcza świetnej rozrywki, z drugiej zaś skłania do refleksji nad tym, jak powierzchownie potrafimy oceniać naturę otaczającego nas świata. Gorąco polecam tę pozycję – po jej przeczytaniu już nigdy nie spojrzycie w świecące w ciemności kocie oczy w ten sam sposób.

⇒  Przeczytaj moje pozostałe recenzje książek z gatunku literatura piękna ⇐

Informacje o książce „Baśnie i bajki o kotach” – Jacek Kabata

Tytuł: Baśnie i bajki o kotach Autor: Jacek Kabat Wydawnictwo: Replika Data premiery: 4 sierpnia 2026 r. Liczba stron: 416 Seria: Wierzenia i zwyczaje Gatunek: Literatura piękna, Baśnie, legendy i podania

Za egzemplarz dziękuje Wydawnictwu Replika 🙂

⇒  Zobacz inne recenzje książek z wydawnictwa Replika ⇐

Książki z serii „Wierzenia i zwyczaje”

• „W kręgu upiorów i wilkołaków. Demonologia słowiańska” – Bohdan Baranowski
• „Śladami pierwotnych wierzeń. Duchy, bóstwa i totemy” – Leonard J. Pełka
• „Młot na czarownice. Malleus Maleficarum” – Heinrich Kramer, Jacob Sprenger
• „U stóp słowiańskiego parnasu. Bogowie i gusła” – Leonard J. Pełka
• „Błazen. Dzieje postaci i motywu” – Mirosław Słowiński
• „Diabeł w kulturze polskiej” – Michał Rożek
• „Nauki tajemne w dawnej Polsce. Mistrz Twardowski” – Roman Bugaj
• „Polska demonologia ludowa. Wierzenia dawnych Słowian” – Leonard J. Pełka
• „Młot na czarownice. Pars Tertia. Malleus Maleficarum” – Heinrich Kramer, Jacob Sprenger
• „Rytuały, obrzędy, święta. Od czasów słowiańskich po wiek XX” – Leonard J. Pełka
• „Mitologia słowiańska i polska” – Aleksander Brückner
• „Słowiańskie baśnie i bajki” – Mieczysław Rościszewski
• „Szatan i demony. Wyobrażenia starożytnych żydów i chrześcijan” – Aleksander R. Michalak
• „Procesy czarownic w Polsce w XVII i XVIII wieku” –  Bohdan Baranowski
• „Świat Słowian. Kultura, przyroda, duchowość” – Leonard J. Pełka
• „Żywoty diabłów polskich. Legendy i podania” – Witold Bunikiewicz
• „Kwaidan. Demony japońskiego folkloru” – Lafcadio Hearn
• „Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego” – Henryk Biegeleisen
• „Wojownicy i wilkołaki” – Leszek P. Słupecki
• „Czarownica i czarnoksiężnik. Bajki, legendy, podania ludowe” – Tomasz Specyał
• „Starożytna Litwa. Ludy i Bogi” – Aleksander Brückner
• „Tajemna strona świąt. Bestiariusz i mroczne tradycje” – Linda Raedisch
• „Sanktuaria słowiańskie” – Bogusław Gierlach
• „Baśnie wschodniosłowiańskie” – Iwona Czapla
• „Bogowie Germanów. Szkice o kształtowaniu się religii skandynawskiej” – Georges Dumézil
• „Baśnie koreańskie” – William Elliot Griffis
• „Helmolda kronika Słowian” – Jerzy Strzelczyk
• „Szamanizm” – Andrzej Szyjewski
• „Od Prasłowian do Polaków” – Jerzy Strzelczyk
• „Legendy Indian Ameryki Północnej” –  W.W. Gibbins, W. T. Larned
• „Baśnie chińskie” – Richard Wilhelm
• „Lecznictwo ludu polskiego” – Henryk Biegeleisen
• „Legendy i baśnie krymskotatarskie” – Iwona Czapla
• „Mitologia sumeryjska. Stworzenie świata” – Przemysław Kulczak
• „Opowieści ludowe Bengalu” – Lal Behari Day
• „Zapomniane narody Europy” – Jerzy Strzelczyk
• „W krainie bogów i syren. Legendy Łęgów Odrzańskich” – Konrad Hamkało
• „Słowianie i Skandynawowie w epoce wikingów” – Leszek P. Słupecki
• „Mitologia hawajska. Legendy o duchach i bogach” –  William Drake Westervelt
• „Smoki w wierzeniach i kulturze” – Sarah-Beth Watkins
• „Polowanie na czarownice w Polsce w XVI-XVIII wieku” – Jacek Wijaczka
• „Baśnie starosłowiańskie” – Iwona Czapla
• „Weles. Słowiański bóg zaświatów” – Michaela Gajdošíková-Šebetovská
• „Wierzenia dawnych Słowian. Od mitu do obrzędu” – Kamil Kajkowski
• „Wróżby i wyrocznie pogańskich Skandynawów” – Leszek P. Słupecki
• „Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego” – Adam Fischer
• „Saga rodu Wolsungów oraz Saga o Ragnarze Lodbroku” – Jan Kołakowski
• „Ramajana. Epos staroindyjski” – Opracowanie zbiorowe
• „Maui. Półbóg oceanów. Legendy polinezyjskie” – William Drake Westervelt
• „Lud polski, jego zwyczaje i zabobony” – Łukasz Gołębiowski
• „Mitologia Celtów” – Jerzy Gąssowski
• „Baśnie i bajki o kotach” – Jacek Kabat
• „Czarownice w Dolinie Nowotarskiej” – Adam Fischer (dodatek)
• „Rytualne ofiary z konia u Skandynawów” – Leszek P. Słupecki (dodatek)
• „Początki refleksji nad pochodzeniem i językiem Słowian” – Jerzy Strzelczyk (dodatek)
• „Dziady. Pomiędzy literacką fantazją a ludową obrzędowością” – Aleksandra Seliga (dodatek)
• „Jajko i pisanka w świecie przedchrześcijańskich Słowian” – Kamil Kajkowski (dodatek)