Świat w soczewce reportażu. Poznaliśmy finałową piątkę Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego

Kolonizacja Afryki widziana przez pryzmat rodzinnych sekretów, powojenne losy polskich Żydów, intymne rozliczenie z traumą, kazachski step pełen radzieckich cieni oraz bezwzględne mechanizmy współczesnej propagandy. Oto tematy, które zdominowały 17. edycję Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego. Jury ogłosiło właśnie pięć najważniejszych książek reporterskich minionego roku.

Nagroda im. Ryszarda Kapuścińskiego od lat pełni rolę drogowskazu po najważniejszych zjawiskach literackiej faktuografii. W tym roku konkurencja była ogromna – jury wybierało finałową stawkę spośród aż 137 zgłoszonych pozycji (96 napisanych po polsku i 41 tłumaczeń).

Ostatecznie kapituła pod przewodnictwem Ludwiki Włodek postawiła na różnorodność formy i tematu. W finałowej piątce znalazły się trzy książki rodzimych autorów oraz dwa przekłady z języka angielskiego. Co warte uwagi, aż trzy nominowane pozycje wyszły z rąk autorów związanych z Wydawnictwem Czarne.

Finałowa piątka: od rodzinnych archiwów po wojnę informacyjną

Oto pięć książek, które powalczą o tytuł najlepszego reportażu 2025 roku:

• Kasper Bajon, „Poznań kolonialny. Rodzinna historia z Tanzanią w tle” (Wydawnictwo Czarne)  (więcej o książce)
• Anna Bikont, „Nie koniec, nie początek. Powojenne wybory polskich Żydów” (Wydawnictwo Czarne)  (więcej o książce)
• Emily Carrington, „Nasz mały sekret, przeł. Wojciech Jędrak” (Wydawnictwo timof comics)  (więcej o książce)
• Joanna Czeczott, „Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć o Rosji” (Wydawnictwo Czarne)  (więcej o książce)
• Peter Pomerantsev, „Propagandysta, który przechytrzył Hitlera. Jak wygrać wojnę informacyjną”, przeł. Aleksandra Paszkowska (Wydawnictwo Krytyki Politycznej)  (więcej o książce)

Wielki finał i wysokie nagrody podczas Święta Książki

Nazwisko laureata bądź laureatki poznamy już 30 maja. Ten dzień będzie prawdziwym świętem dla fanów literatury faktu. W godzinach 11.00–16.00 w ramach Międzynarodowych Targów Książki w Warszawie odbędzie się Dzień Reportażu – wyjątkowa okazja do spotkań z autorami finałowych dzieł.

Warto podkreślić, że Nagroda im. Ryszarda Kapuścińskiego wyraźnie docenia trud wszystkich twórców – zarówno autorów, jak i tłumaczy, którzy dają nam klucz do globalnych opowieści. W tej edycji nagroda główna za najlepszą książkę reporterską wynosi aż 120 000 zł, natomiast laureat lub laureatka najlepszego przekładu otrzyma 25 000 zł. Docenieni zostaną także pozostali uczestnicy finału – autorzy nominowanych książek otrzymają po 15 000 zł, a tłumacze po 8 000 zł.

O Nagrodzie

Nagroda im. Ryszarda Kapuścińskiego została ustanowiona w celu wyróżnienia najwartościowszych książek reporterskich, które podejmują ważne problemy współczesności. Oprócz przewodniczącej Ludwiki Włodek, w tegorocznym jury zasiadają: Søren Gauger, Łukasz Grzymisławski, Elżbieta Sawicka oraz Katarzyna Surmiak-Domańska. Sekretarzem nagrody jest Maria Krawczyk. Konkurs jest organizowany i fundowany przez Miasto Stołeczne Warszawę, a jego stałym partnerem pozostaje redakcja „Gazety Wyborczej”.

źródło: kultura.um.warszawa.pl

Więcej o książkach:

„Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć o Rosji” – Joanna Czeczott

Wydawnictwo: Czarne

Premiera: 2025-03-26

Opis: W XIX wieku Kazachstan został podbity przez Rosję, która traktowała go jak swoją kolonię. Przez kolejne dekady tutejsza dobra naturalne były bezwzględnie eksploatowane, a rodzima ludność dziesiątkowana. Kazachstan stał się też miejscem zsyłek. W czasach ZSRR trafiali tam wrogowie polityczni, kułacy, członkowie elity intelektualnej i zwykli kryminaliści. Wśród więźniów znaleźli się Polacy, Niemcy, Koreańczycy, Łotysze, Estończycy i Litwini, Turcy meschetyńscy, Kurdowie, Ormianie, Czeczeni, Karaczajowie i Ingusze. Bywali ofiarami gwałtów, mordów, ale też uczestnikami obozowych powstań.

Dziś Kazachstan jest niepodległym państwem, wydaje się jednak, że jego pamięć wciąż pętają niewidzialne kajdany. Temat łagrów porusza się niechętnie, a jeśli już, to mówi się o zasługach, jakie lokalnej społeczności oddali zesłani tu naukowcy, milczy zaś o cierpieniu, głodzie i przemocy, których doświadczali więźniowie. Czy to bliskość groźnego sąsiada, Rosji, spowija cieniem kazachską przeszłość? Czy może trauma jest zbyt wielka i łatwiej ją wyprzeć, niż się z nią mierzyć? A może to ciężar winy jest nie do udźwignięcia? Przecież obok wnuków zesłańców mieszkają tu potomkowie obozowych strażników.

Joanna Czeczott odwiedza miejsca, gdzie znajdowały się łagry, poszukuje ich śladów w przestrzeni i w pamięci mieszkańców Kazachstanu. Stara się pokonać ciszę, która unosi się nad kazachskim stepem.

„Propagandysta, który przechytrzył Hitlera. Jak wygrać wojnę informacyjną” – Peter Pomerantsev

Wydawnictwo: Krytyki Politycznej

Premiera: 2025-05-14

Opis: Jeden z najważniejszych na świecie specjalistów od dezinformacji napisał brawurową biografię buntowniczego propagandysty II wojny światowej Seftona Delmera.

Delmer, utalentowany dziennikarz, mieszkający wcześniej w Niemczech, uruchomił w Wielkiej Brytanii eksperymentalną stację radiową GS1, która nadawała w III Rzeszy. Zamiast kierować poważne odezwy, tworzył on groteskowe i kabaretowe audycje, uważając, że właściwą odpowiedzią na propagandę Goebbelsa jest… więcej Goebbelsa. Jego celem było podkopanie nazizmu od wewnątrz, poprzez odwrócenie zwykłych obywateli od nazistowskich zwierzchników. Książka Pomerantseva to nie tylko biografia człowieka, który próbował oszukać Hitlera, ale i analiza narzędzi do współczesnej walki informacyjnej z tyranami i dyktatorami.

Książka należy do serii Impact Books wydanej w ramach współpracy Wydawnictwa Krytyki Politycznej z Impactem – największym wydarzeniem gospodarczo – technologicznym, odbywającym się w Europie Środkowo-Wschodniej

„Nie koniec, nie początek. Powojenne wybory polskich Żydów” – Anna Bikont

Wydawnictwo: Czarne

Premiera: 2025-02-26

Opis: Żydowscy rolnicy na Dolnym Śląsku nadający krowom imiona w jidysz. Żydzi odbudowujący na zgliszczach życie religijne, wydający gazety, prowadzący szkoły, angażujący się w politykę. Usiłujący nielegalnie wydostać się z Polski, miesiącami w drodze, w oczekiwaniu na pociąg, statek. Uparcie, lecz bezskutecznie próbujący dochodzić sprawiedliwości przed sądem. Pieczołowicie zbierający świadectwa Zagłady. Kołyszący dzieci w wózkach w obozach dla uchodźców. Planujący zatruć wodę w niemieckich miastach.

Obraz żydowskiego życia tuż po wojnie to wciąż słabo znany „krajobraz po bitwie”. Osamotnieni, często przytłoczeni wyrzutami sumienia, że to właśnie im udało się przetrwać, otoczeni wrogością, nieraz w śmiertelnym niebezpieczeństwie, musieli podjąć nieskończenie trudną decyzję – co dalej? Czy zostać w kraju, gdzie spoczęły prochy ich bliskich, czy opuścić na zawsze ten wielki cmentarz i zacząć od nowa? Czy pielęgnować żydowską tradycję, czy też porzucić tożsamość, która stała się przyczyną tylu cierpień, i skrzętnie ukryć swoje pochodzenie? Jak wejść w to nowe życie, które naznaczyła pustka?

Książka Anny Bikont to pierwszy reportaż całościowo opisujący losy polskich ocalałych Żydów i Żydówek w tuż powojennych latach. To przemilczana historia, która domagała się opowiedzenia.

„Poznań kolonialny. Rodzinna historia z Tanzanią w tle” – Kasper Bajon

Wydawnictwo: Czarne

Premiera: 2025-10-08

Opis: Uważne studiowanie rodzinnych albumów i przyglądanie się znaczkom mogą niekiedy doprowadzić do wstrząsających odkryć. Dla Kaspra Bajona historia rodzinna okazała się źródłem wiedzy o polskim udziale w kolonizacji Afryki.

Gdy pod koniec XIX wieku Cesarstwo Niemieckie, nieco spóźnione, zasiadło do kolonialnego stołu, przypadły mu spore obszary dzisiejszej Tanzanii, Rwandy i Burundi. Nazwano je Niemiecką Afryką Wschodnią. Na przełomie stuleci udawało się tam wielu Polaków, mieszkańców zaboru niemieckiego – przede wszystkim wojskowych, lekarzy, ale też budowniczych i przedsiębiorców. Wśród nich byli stryjeczny pradziadek autora Stanisław Bajon, który postawił kilka kamienic i kościół na poznańskich Jeżycach, oraz jego szwagier Paul Fenster. Sto lat później Kasper Bajon wyruszył ich śladami w podróż do Tanzanii, gdzie obserwował skutki europejskiej eksploatacji tych ziem.

Jego książka to barwna i osobista historia utkana z rodzinnych dokumentów, skrawków pamięci, domniemań, lektur i własnych przygód, ale także opowieść o nieoczywistych związkach Poznania i tamtejszego mieszczaństwa z niemieckim „projektem kolonialnym” w Afryce.

„Nasz mały sekret” – Emily Carrington

Wydawnictwo: imof comics

Premiera: 2025-09-30

Opis: Piętnastoletnia Emily jest dość typową nastolatką. Mieszka z ekscentrycznym ojcem, którego zajmuje budowa chaty z bali. Jeździ na ukochanym koniu i spędza cały wolny czas na świeżym powietrzu. Ale nie wszystko jest idealne – zimy są surowe, a w domu ojca panuje przeciąg i zimno. Pojawia się sąsiad, który widzi dziewczynę w potrzebie i oferuje pomoc. Trzy słowa: „NASZ MAŁY SEKRET” przesądzają o losie Emily.

Dwadzieścia pięć lat później Emily jest zmieszana i przygnębiona, gdy ponownie widzi sąsiada na promie. Wydarzenia z dawno minionej zimy powracają z impetem, zmuszając ją do ponownego zmierzenia się z przeszłością. Emily przysięga, że doprowadzi go przed oblicze sprawiedliwości, wyjawi swój sekret i upora się z ranami, które naznaczyły ją na wiele lat. Niekompetentni prawnicy, droga terapia i niesprawny system sprawiedliwości blokują Emily drogę do zaznania spokoju. Dopiero gdy na nowo odkrywa swój młodzieńczy talent artystyczny, sięgając po pióro dostrzega wyjście.

Mając pięćdziesiąt lat, Carrington stworzyła wciągający debiut, który dowodzi jej znakomitego opanowania komiksowego medium. Nasz mały sekret to świadectwo przetrwania i wagi opowiadania własnej historii po swojemu.

Zdobywca Nagrody „Lynd Ward Graphic Novel Prize” w 2023 roku.