Seksualność pod strzechą, czyli tam, gdzie magia spotyka biologię – recenzja książki „Życie seksualne chłopów” Katarzyny Frankowskiej

Wyobraźmy sobie dawną polską wieś. W powszechnej świadomości, ukształtowanej przez szkolne lektury i ugrzeczniony przekaz historyczny, jawi się ona dwojako: albo jako sielankowy, bogobojny obrazek pełen radosnego folkloru, albo jako ponura, monotonna przestrzeń biedy i morderczej pracy w polu. W obu tych narracjach nasi przodkowie wydają się pozbawieni głębszej, intymnej podmiotowości – jakby ich życie emocjonalne i cielesne zostało całkowicie zredukowane do prostej reprodukcji i kościelnych nakazów. Co jednak działo się, gdy gasły świece, a surowy wzrok proboszcza i czujne oko ekonoma przestawały sięgać poza próg chaty lub ściany stodoły? Odpowiedź na to pytanie przynosi Katarzyna Frankowska, znana szerzej jako autorka  popularnego bloga „Babskie Gusła”. W swojej książce zatytułowanej „Życie seksualne chłopów”, wydanej nakładem Wydawnictwa RM, autorka bezpruderyjnie zdejmuje zasłonę milczenia z tematu, który przez wieki był spychany na margines oficjalnej historii. To porywająca, momentami pikantna, a chwilami głęboko poruszająca podróż do świata, w którym ludzkie namiętności były nierozerwalnie splecione z magią, naturą i bezwzględną walką o przetrwanie.

Gusła, ziółka i swatowie – intymność w cieniu patriarchatu

Katarzyna Frankowska dokonała rzeczy niezwykłej – stworzyła kompendium wiedzy, które mimo swojej lekkości i przystępnego języka, jest głęboko osadzone w rzetelnym materiale źródłowym. Autorka nie snuje publicystycznych domysłów. Zamiast tego z wielką skrupulatnością oddaje głos dawnej wsi, analizując: pieśni ludowe i rubaszne przyśpiewki, zapiski etnograficzne a także dawne kroniki oraz dokumenty z akt sądowych i kościelnych. Książka odczarowuje mit o rzekomej „zwierzęcości” czy prymitywizmie chłopskiej seksualności. Katarzyna Frankowska udowadnia, że cielesność naszych przodków była zjawiskiem niezwykle złożonym, podlegającym skomplikowanemu systemowi norm społecznych i kulturowych.

Jednym z wątków poruszanych w książce jest relacja między zmysłowością a magią codzienności. W świecie, w którym medycyna niemal nie istniała, a religia instytucjonalna narzucała surowy rygor, wiejska magia stawała się dla młodych ludzi – a w szczególności dla kobiet – jedynym narzędziem dającym złudzenie kontroli nad własnym losem. Autorka z humorem, ale i z naukowym zacięciem opisuje cały arsenał miłosnych praktyk: od niewinnych andrzejkowych wróżb, przez skomplikowane rytuały mające rozkochać w sobie wybranka, aż po stosowanie ziół i amuletów zapewniających potencję lub… chroniących przed niechcianą ciążą. Co ważne, sfery te nie były postrzegane jako coś grzesznego w nowoczesnym rozumieniu tego słowa. Do pewnego momentu – zwłaszcza przed ekspansją rygorystycznej moralności kościelnej – na przedmałżeńskie swawole młodzieży patrzono z przymrużeniem oka, o ile nie przynosiły one „niechcianych owoców”.

Książka szczegółowo opisuje również skomplikowane i fascynujące obrzędy matrymonialne. Mamy okazję dowiedzieć się, jak wyglądała długa i rygorystyczna droga do ożenku: od instytucji dziewosłębów (swatów), przez uroczyste zrękowiny, aż po pełne symboliki przenosiny panny młodej do domu męża. W tym świecie miłość rzadko była jednak romantycznym porywem serca. Autorka bez owijania w bawełnę pokazuje, że chłopski pragmatyzm stawiał ekonomię ponad urodę. Wybór zamożniejszego partnera był logiczną strategią przetrwania, a ludzkie pożądanie musiało radzić sobie w ramach surowych, patriarchalnych struktur.

Mroczna strona medalu – przemoc i kult pozorów

Zaletą „Życia seksualnego chłopów” jest to, że Katarzyna Frankowska nie ulega pokusie naiwnego romantyzowania przeszłości. Obok zabawnych fraszek, pikantnych anegdot i fascynujących rytuałów, autorka z odwagą i wyczuciem kreśli mroczne, bolesne oblicze wiejskiej codzienności. Seksualność na dawnej wsi bywała bowiem także brutalnym narzędziem władzy, kontroli i przemocy. Książka dotyka niezwykle trudnych tematów, takich jak gwałty, molestowanie, kazirodztwo czy dramaty nieślubnych dzieci. W tych historiach ofiarami niemal zawsze padały kobiety. Autorka pokazuje potworną hipokryzję ówczesnej społeczności, w której wszechobecna dbałość o pozory nakazywała zamiatanie tragedii pod dywan, podczas gdy ofiara stawała się obiektem ostracyzmu i społecznego napiętnowania. Opisy  prób odzyskania kontroli nad własnym ciałem przez wiejskie dziewczęta potrafią autentycznie wstrząsnąć i zmuszają do głębokiej refleksji nad losem naszych prababek.

Odkodować przeszłość na nowo

Pod względem konstrukcji książka prezentuje się bez zarzutu. Podział na logiczne, tematyczne rozdziały zapobiega chaosowi informacyjnemu, a umieszczone na końcu przypisy i bogata bibliografia potwierdzają naukową rzetelność autorki bloga „Babskie Gusła”. Styl Katarzyny Frankowskiej jest niesamowicie lekki, pełen swobody, a momentami wręcz urzekająco wyczuciem i literackim smakiem. Autorka nie przyjmuje pozycji chłodnego, akademickiego wykładowcy, który ocenia przeszłość z wyżyn dzisiejszych standardów etycznych. Zamiast tego z empatią i zrozumieniem próbuje odkodować logikę tamtego świata. Zaskakujące jest również to, jak wiele z dawnych wierzeń i językowych matryc przetrwało do dziś – po lekturze z łatwością dostrzeżemy, że współczesne weselne oczepiny czy potoczne zwroty mają swoje głębokie korzenie w dawnych, magicznych obrzędach.

Podsumowując wiejską intymność

 „Życie seksualne chłopów” Katarzyny Frankowskiej to pozycja wyjątkowa na rynku literatury popularnonaukowej i historycznej. To książka, która bawi, uczy, potrafi zawstydzić, ale przede wszystkim – w cjekawy sposób „przestawia głowę” i bezpowrotnie niszczy utarte stereotypy na temat ludowej obyczajowości. Dzięki połączeniu lekkiego pióra z solidnym warsztatem źródłowym autorka przywróciła naszym przodkom pełnię ich człowieczeństwa, z całym spektrum ich namiętności, lęków, wierzeń i dramatów. To lektura dla każdego, kto chce zrozumieć, skąd pochodzimy i jak bardzo intymna sfera życia ukształtowała naszą dzisiejszą kulturę. Gorąco polecam – to książka, którą po prostu się chłonie.

Informacje o książce „Życie seksualne chłopów”:

Tytuł: Życie seksualne chłopów
Autor: Katarzyna Frankowska
Wydawnictwo: Wydawnictwo RM
Data premiery: 20 maj 2026 r.
Liczba stron: 264 stron
Seria: Ludowa Historia Polski
Gatunek: Historia, Literatura popularnonaukowa

Za egzemplarz dziękuje Wydawnictwu RM 🙂

FAQ: „Życie seksualne chłopów” – Katarzyna Frankowska