Między antykiem a nowoczesnością: Literacki Nobel dla Anne Carson!

Szwedzka Akademia po raz kolejny udowodniła, że literatura najpiękniej rozkwita na pograniczach – tam, gdzie tradycja spotyka się ze śmiałą eksperymentacją. Tegoroczną laureatką Literackiej Nagrody Nobla została kanadyjska poetka, eseistka, tłumaczka i filolożka klasyczna Anne Carson! Akademia przyznała jej to najważniejsze wyróżnienie literackie świata „za śmiałą i nowatorską twórczość, która w pełnej swobody dialogu z tradycją klasyczną stworzyła nowe formy dla współczesnej literatury”.

Dla czytelników śledzących współczesną poezję i esej ten wyrok nie jest zaskoczeniem, lecz długo oczekiwanym triumfem autorki, która od dekad przesuwa granice tego, czym w ogóle może być literatura.

Jak poetka przyjmuje wieść o Noblu? Słuchając wiatru w Islandii

Oficjalnym komunikatom Szwedzkiej Akademii i akademickiej powadze towarzyszy często niezwykły, minimalistyczny urok laureatów. Kiedy Sekretarz Akademii Ingrid Carlberg tuż przed ogłoszeniem werdyktu dodzwoniła się do Anne Carson, poetka przebywała na dalekiej Północy.

Zapytana o pierwsze wrażenia po otrzymaniu wiadomości o Nagrodzie Nobla, Carson odpowiedziała w swoim unikalnym stylu: przyznała, że jest zaskoczona i niezwykle szczęśliwa, a wiadomość zagięła ją w Islandii, gdzie po prostu… „słucha wiatru”. Ta krótka, poetycka reakcja idealnie oddaje charakter autorki, która od lat unika rozgłosu, przedkładając skupienie nad medialny hałas.

Oprócz złotego medalu i kaligrafowanego dyplomu laureatka otrzyma 12 milionów koron szwedzkich (ok. 4,7 mln zł).

Rozbijanie gatunków: Dlaczego Anne Carson jest tak wyjątkowa?

Anne Carson urodziła się w 1950 roku w Toronto. W swojej pracy łączy erudycję badaczki starożytności z powagą nowatorskiego poetki-eksperymentatora. Sama niechętnie wpasowuje się w sztywne ramy, tworząc na pograniczu gatunków.

W jej rękach esej staje się poematem, poemat powieścią wierszem, a przekład starożytnej tragedii – autonomicznym dziełem sztuki. Carson potrafi w jednym tekście zestawić starożytnego poetę Symonidesa z Paulem Celanem (Economy of the Unlost), czy Tukidydesa z Virginia Woolf (Men in the Off Hours). Jest mistrzynią fragmentu, pauzy i niedopowiedzenia.

Do jej najważniejszych osiągnięć należą m.in.:

• „Eros the Bittersweet” – studium pragnienia i miłości w literaturze starożytnej Grecji.
• „Autobiography of Red” – poruszająca powieść wierszem redefiniująca grecki mit o Heraklesie i skrzydlatym potworze Geryonie jako współczesną historię miłosną.
• „Nox” – poruszający, materialny wręcz elegijny obiekt w formie rozkładanej harmonijki w pudełku, poświęcony pamięci zmarłego brata autorki.
• Przekłady Safony („If Not, Winter”), Eurypidesa i Sofoklesa, które ożywiły antyk dla dzisiejszych czytelników.

Jako pierwsza kobieta w historii otrzymała prestiżową T.S. Eliot Prize (2001). Jest też laureatką m.in. „stypendium geniuszy” MacArthurów oraz Griffin Poetry Prize.

Anne Carson po polsku – co warto przeczytać?

Radość z tegorocznej Nagrody Nobla jest tym większa, że polscy czytelnicy mają do dyspozycji świetne, nagradzane przekłady jej dzieł:

• „Słodko-gorzki eros” (1986; wyd. polskie Sic! 2000, wydanie wznowione Ossolineum 2025) – eseistyczny debiut autorki.
• „Autobiografia czerwonego” (1998; wyd. polskie Ossolineum, 2022) – przełożona przez Macieja Topolskiego książka, która przyniosła tłumaczowi Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej 2024 za najlepsze tłumaczenie na język polski!
• „Piękno męża” (2001; wyd. polskie Części Proste 2022) – esej poetycki w 29 tangach.
• „Dekreacja” (2005; wyd. polskie Ossolineum 2024) – wielogłosowe dzieło zbiegające się na granicy poezji, eseju i dramatu.

Warto przypomnieć, że polskie środowisko literackie doceniło Carson już wcześniej – autorka osobiście odebrała w Pałacu Rzeczypospolitej Międzynarodową Nagrodę Literacką im. Zbigniewa Herberta.

Nobel, który świętuje literaturę otwartą

Wybór Szwedzkiej Akademii to wielkie święto literatury ambitnej, podważającej proste kategoryzacje i poszukującej nowych form wyrazu. Anne Carson pokazuje nam, że antyczni poeci i dramaturdzy nie są zakurzoną skamieliną z podręczników, lecz żywym, pulsującym źródłem, z którego wciąż możemy czerpać zachwyt i zrozumienie dla współczesnego świata.

Jeśli jeszcze nie znacie twórczości nowej noblistki – nie ma lepszego momentu, by sięgnąć po Autobiografię czerwonego czy Słodko-gorzkiego erosa.

⇒  Więcej artykułów o: Literacka Nagroda Literacka ⇐

źródło: nobelprize.org

Więcej o książkach:

„Słodko – gorzki eros. Esej” – Anne Carson

Opis: Greckie słowo eros oznacza brak. Pragnienie karmi się pustką i bierze z niej życie, by ustać w momencie spełnienia. Temu paradoksowi erotyzm zawdzięcza swoją obecność w filozofii,
sztuce i literaturze. Skoro pochwycenie uciekającego obiektu pożądania oznacza koniec namiętności, myśl musi pozostać w ciągłym pościgu i niekończącej się ucieczce. „Eros jest czasownikiem”, pisze w swoim eseju Anne Carson, odsuniętą w czasie i oddaloną w przestrzeni rozkoszą, która ukazuje naszą niekompletność.

Słodko-gorzki eros próbuje przeniknąć strukturę pragnienia. W mitach, wierszach Safony, dialogach Platońskich czy na antycznych wazach kochankowie pozostają w wiecznym pościgu. Nawet zaćmienie, kiedy pogoń jak gdyby zatrzymuje się w miejscu, trwa tylko krótką chwilę. Zaraz bóg Eros uderzy w księżyc jak w piłkę, niczym w Wyprawie Argonautów po złote runo: „A gdybyś ją swymi rękoma podrzucił wysoko, to niby gwiazda w przestworzach świetlisty szlak by znaczyła”.

„Dekreacja. Wiersze, eseje, opera” – Anne Carson

Opis: W „Dekreacji” Anne Carson podejmuje próbę przekroczenia własnego „ja”, by oddać głos temu, co niewyrażalne i radykalnie odmienne. Przy pomocy naświetlających się wzajemnie utworów, w kolażu literackich form i stylów – od wierszy, przez krytyczno-filozoficzne eseje i dialogi, po operę poetycką – kieruje wzrok ku postaciom, które, mówiąc słowami Simone Weil, „uczestniczyły w kreacji świata przez dekreację samych siebie”. Pisze m.in. o Joannie d’Arc, Samuelu Becketcie, Marguerite Porete czy filmach Michelangelo Antonioniego.

Renata Lis zauważyła: „Oryginalność pisarstwa Anne Carson jest tyleż bezdyskusyjna, co paradoksalna. Autorka „Dekreacji” jest tak przywiązana do tradycji, jak tylko może być wykładowczyni i tłumaczka literatur klasycznych, i zarazem tak nowatorska, jak tylko może być urodzona eksperymentatorka, która poezji każe wyrażać się poprzez taniec. Z dezynwolturą ignoruje podział na epikę, lirykę i dramat, a dwa tysiące lat to dla niej żaden dystans. Carson mówi wszystkimi językami sztuki, w sposób tylko sobie właściwy reanimując świat starożytności swoim gorącym, na wskroś romantycznym oddechem. W twórczości Carson romantyzm w przebraniu klasycyzmu wciąż poszukuje absolutu, a ponadto – jest kobietą”.

„Piękno męża” – Anne Carson

Opis: Piękno męża kanadyjskiej poetki Anne Carson to historia o miłości i rozstaniu. Autorka nie przypadkiem nazywa tę opowieść esejem w 29 tangach, nie ma bowiem tańca bardziej zmysłowego, bardziej kuszącego kochanków niż tango właśnie. W tangu kryje się zapowiedź wielkiej miłości i wielkiego bólu, jest gorączka, erotyczne obietnice, pokusy i odmowy, oddanie i zdrada.
Myliłby się jednak ktoś, kto uznałby, że to historia, jakich wiele. Ta poetycka wiwisekcja relacji z niewiernym mężem – tekst, w którym na każdym kroku daje o sobie znać erudycja poetki – wiąże doświadczenie pierwszoosobowego podmiotu lirycznego z kanonicznymi tekstami literatury, kultury, sztuki. Piękno męża wpisuje się w ciąg wielkich narracji o miłości nie tylko dzięki intertekstualnym odniesieniom, nie tylko dzięki strukturze tomu, składającego się z 29 poematów-tang, za każdym razem poprzedzonych wyjątkami z dzieł Johna Keatsa, ale przede wszystkim dzięki językowi i poetyce tego tekstu. Codzienne doświadczenia są bowiem opisane stylem zarazem potocznym i erudycyjnym, a erudycja nie służy epatowaniu czytelnika wykształceniem autorki, lecz zostaje całkowicie podporządkowana „pięknu”.
„Piękno” sprawia, że jest to tekst autoteliczny, który mówiąc o relacji młodej dziewczyny, świeżo poślubionej żony i dojrzewającej kobiety z ukochanym mężczyzną, z mężem, podkreśla jego urodę, fizyczne piękno właśnie. Ale afirmuje także urodę życia i to, z czego można ją chłonąć – książki, rozmowy, listy, wizyty w rodzinnej winnicy, wspomnienia. Świadome zanurzenie w wysokiej kulturze przeplata się z chłopięcymi grami, odtwarzaniem wielkich bitew, zdradami, manipulacjami, zdobywaniem kolejnych kochanek, poszukiwaniem usprawiedliwienia i rzucaniem oskarżeń. W tym poemacie, pulsującym od bólu rozstania, kultura okazuje się nieodzownym kontekstem doświadczenia: Andromacha odwraca się tu i teraz, na naszych oczach, na naszych oczach rekonstruuje się kuszenie młodej kobiety przez starszego od niej mężczyznę, tu i teraz padają oskarżenia o zdradę. Wszystkie zdarzenia wpisane są w wielkie mity kultury, a mit przecież, jak pisze Carson w tangu VII, „jest wzbogaconym wzorcem, / twierdzeniem o dwóch obliczach”. To sprawia, że Piękno męża jest uniwersalną opowieścią o miłości, bólu zdrady, życiu jako serii uniesień i fascynacji, ale też upadków i rozczarowań. Bez wszystkich tych doświadczeń nie byłoby tej poezji – tego literackiego tanga.
Pod wieloma względami Piękno męża jest także traktatem filozoficznym, próbą jakiejś summy wiedzy – stawiane tu pytania, jak choćby: „Co naprawdę łączy słowa i rzeczy?”, można znaleźć u Quine’a i Wittgensteina. Jest też Piękno męża traktatem o gatunkach piśmiennictwa – tom ćwiczy poematy, tren, lament, hymn, sztukę epistolarną, notuje ulotną poezję oralną, trawestuje mit. Jest ćwiczeniem z przeżywania i oswajania traumy, psychologiczną narracją o (toksycznych) relacjach.

„Autobiografia czerwonego” – Anne Carson

Opis: Gerion, wrażliwy skrzydlaty chłopiec o czerwonej skórze, zaczyna tworzyć swoją autobiografię, gdy ma pięć lat. Pewnego dnia, już jako zagubiony młodzieniec, natrafia na butnego włóczęgę Heraklesa. Ich spotkanie jest jak wybuch wulkanu.

Istnieje wiele sposobów na opowiedzenie takiej historii – notuje Anne Carson. Jednym z nich jest grecki mit o nieustraszonym herosie oraz jego dwunastu pracach. Innym – stworzony przez poetę Stezychora poemat Gerioneida, opisujący życie skrzydlatego odmieńca, w spokoju doglądającego swej czerwonej trzody i zabitego przez gwałtownego grabieżcę, wysłannika cywilizacji. Carson sięga do antycznych historii, by opowiedzieć je na nowo: to zdumiewająco obrazowa i zarazem erudycyjna książka o zwyczajnej, po ludzku zwyczajnej, źle wybranej miłości, ale też refleksja o byciu innym.

Autobiografia czerwonego jest powieścią-poematem, rozszczelniającą ramy gatunkowe i wyrastającą z praktyki przekładu literackiego, napisaną po Homerze i Stezychorze, po Emily Dickinson i Gertrude Stein – dowcipną, inteligentną, niepowtarzalną.