Zakopane od wieków przyciągało artystów, pisarzy i marzycieli. To pod Giewontem splatały się losy najważniejszych postaci polskiej kultury, a górska przestrzeń stawała się tłem dla niepowtarzalnych historii. Do tej pięknej tradycji nawiązuje Zakopiański Festiwal Literacki, którego XI edycja upłynęła pod chwytającym za serce hasłem „Opowieści stąd”.

Jak piszą organizatorzy, słowo „stąd” określa naszą tożsamość bez zbędnego patosu – kojarzy się z domem, lokalnością, korzeniami i historiami, które nie mogłyby wydarzyć się nigdzie indziej. Podczas uroczystej Gali Finałowej poznaliśmy laureatów najważniejszych festiwalowych nagród. Jakie książki skradły serca jurorów i czytelników?

Retrokryminał w cieniu Giewontu: Nagroda Literacka Zakopanego

Główną Nagrodę Literacką Zakopanego (przyznawaną za najlepszą książkę o tematyce zakopiańskiej i tatrzańskiej) zdobyli Jacek Dehnel i Piotr Tarczyński, występujący pod doskonale znanym miłośnikom kryminałów pseudonimem Maryla Szymiczkowa. Triumfowali powieścią „Szaleństwo i śmierć spłyną z gór” (Wydawnictwo Znak Literanova). To pełen uroku i dowcipu retrokryminał, który przenosi nas do Zakopanego z 1905 roku. Niezrównana Zofia Szczupaczyńska – krakowska matrona i detektyw amator w jednej osobie – musi zmierzyć się z zagadką tajemniczego morderstwa w realiach pęczniejącego od góralskich konfliktów i artystycznej cyganerii kurortu. Przeczytaj opis książki „Szaleństwo i śmierć spłyną z gór”

Wrażliwość na mikrokosmos: Nagroda Mecenasa Festiwalu

W tym roku po raz pierwszy przyznano Nagrodę Mecenasa Festiwalu Literackiego w Zakopanem – Hotele Nosalowy (wraz z nagrodą finansową w wysokości 30 tys. zł) dla najlepszej polskiej książki wydanej w ubiegłym roku, niezależnie od gatunku. Laurowy wieńce przypadły Stanisławowi Łubieńskiemu za książkę „Drugie życie czarnego kota” (Wydawnictwo Agora). Jury doceniło niezwykłą wrażliwość autora, który udowadnia, że jest jednym z najciekawszych polskich esejów przyrodniczych. Łubieński z wnikliwością przygląda się naturze obecnej tuż obok nas – w miejskich skwerach, na uboczu codzienności – zmuszając nas do zatrzymania się i przewartościowania swojego stosunku do otaczającego świata. Przeczytaj opis książki „Drugie życie czarnego kota”

Ulubieniec czytelników: Nagroda Publiczności

Czytelnicy biorący udział w głosowaniu byli jednomyślni. Nagrodę Publiczności zdobył Przemysław Pawlak za dzieło „Witkacy. Biografia” (Wydawnictwo Iskry). Stanisław Ignacy Witkiewicz to postać-symbol Zakopanego – bez niego trudno wyobrazić sobie mitologizację Tatr i podhalańskiej bohemy. Pawlak stworzył fascynującą, wszechstronną i niezwykle rzetelną opowieść o życiu i twórczości tego wszechstronnego artysty, dając czytelnikom lekturę, od której po prostu nie sposób się oderwać. Przeczytaj opis książki „Witkacy. Biografia”

Literacka mapa nominacji – co jeszcze warto przeczytać?

Warto pamiętać, że finałowa gala była zwieńczeniem rywalizacji wśród wspaniałego grona nominowanych. Jeśli szukacie inspiracji do letniej lektury, koniecznie zwróćcie uwagę na pozostałe nominowane pozycje:

W kategorii książek zakopiańskich i tatrzańskich:

„Tatry. Ścieżka życia” – Marek Grocholski (Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK) – opis książki
„Planeta Hala” – Beata Słama (Wydawnictwo Czarne) – opis książki
„Kartki holnym potargane. Z komentarzy Podhalańskiej Akademii Wiedzy” – Piotr Wojciechowski (Oficyna Wydawnicza Volumen) – opis książki

W kategorii najlepsza książka w języku polskim:

„Godzina wieloryba” – Radka Franczak (Wydawnictwo Cyranka) – opis książki
„Urodziny” – Weronika Murek (Wydawnictwo Czarne) – opis książki
„Pola. Ukryte życie Apolonii Machczyńskiej-Świątek” – Grażyna Plebanek (Wydawnictwo Agora) – opis książki
„Aglo. Banką po Śląsku” – Zbigniew Rokita (Wydawnictwo Znak Literanova) – opis książki

Tegoroczny Zakopiański Festiwal Literacki pokazał, jak ważna jest literatura zakorzeniona w miejscu, a jednocześnie otwarta na uniwersalne pytania o kondycję człowieka i przyrody. Szczególnym akcentem tegorocznej edycji był również jubileusz 30-lecia Wydawnictwa Czarne, które od lat buduje w Polsce wrażliwość na opowieści „stąd” i stamtąd.

źródło: Zakopiański Festiwal Literacki

⇒ Więcej artykułów o: Nagroda Literacka Zakopanego ⇐

Więcej o książkach nominowanych do Nagrody Literackiej Zakopanego:

„Tatry. Ścieżka życia” – Marek Grocholski

Wydawnictwo: Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK

Opis: Marek Grocholski w swojej książce jest turystą, człowiekiem w drodze, który przygląda się światu, pozostaje w ciągłym ruchu, ale jednocześnie czuje się w górach jak w domu. Oś kompozycyjną książki tworzą pory roku, naturalny rytm, który wyznacza tatrzański cykl życia. Pozwala on czytelnikowi zanurzyć się w świat gór, z jednej strony stały, niewzruszony i odporny na upływ czasu, z drugiej zmienny, migotliwy i niezwykle wrażliwy na bolączki współczesności.

„Witkacy. Biografia” – Przemysław Pawlak

Wydawnictwo: Iskry

Opis: Książka Przemysława Pawlaka to wyjątkowo udana próba ukazania skomplikowanej osobowości Stanisława Ignacego Witkiewicza jako jednostki nieprzeciętnej, prawdziwego Istnienia Poszczególnego. Jawi się on jako wszechstronny geniusz, a jednocześnie bohater niemal pozytywistyczny, morderczo pracowity, wymagający od siebie więcej niż od innych. Postać Witkacego została precyzyjnie osadzona w realiach epoki, w jej społeczno-politycznych, naukowych i historycznych kontekstach, zawsze z doskonałą znajomością źródeł, także tych dotąd niepublikowanych lub zapomnianych. Autor zdradza przy tym głęboką intuicję psychologiczną w odtwarzaniu stanów emocjonalnych swojego bohatera i kreśli jego portret z powieściową swadą, niemal jak Bolesław Prus, gdy pisał o Wokulskim. Trudno się od tej książki oderwać, trudno o niej zapomnieć.

Janusz Degler

„Planeta Hala. Opowieści z Hali Gąsienicowej” – Beata Słama

Wydawnictwo: Czarne

Opis: Gdyby porównać Tatry do Układu Słonecznego, okazałoby się, że jedną z jego najważniejszych planet jest Hala Gąsienicowa. Zupełnie oddzielna, z niezwykłą atmosferą, stanowi szczególną część tatrzańskiego mikrokosmosu.

Jeżeli chce się poznać historię chodzenia po Tatrach, warto zacząć właśnie tutaj: usiąść nad Czarnym Stawem, spojrzeć na szczyty wokół, sprawdzić, jakie szlaki tamtędy biegną. Hala łączy różne części Tatr nie tylko geograficznie, ale i symbolicznie, za sprawą dawnych anegdot, opisów z przewodników i opowieści. To także miejsce, w którym każdemu chyba nasuwa się pytanie: dla kogo dziś są góry?

By spróbować na nie odpowiedzieć, Beata Słama wraca do czasów, kiedy w Tatry wybierała się jedynie garstka ciekawskich, a wszystko, co widzieli, było nowe. Do czasów zachwytów nad pięknem krajobrazu, góralskim folklorem, błękitem goryczki i fioletem krokusów. Nie mogło w tej opowieści zabraknąć Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Mieczysława Karłowicza, Mariusza Zaruskiego czy Walerego Eljasza. Nie obyłoby się też bez opisów niezwykłych wycieczek Tytusa Chałubińskiego czy trudów wyprawy Bolesława Prusa.

„Planeta Hala” to także historia miejsc, które stały się symbolami Tatr o wiele później, takich jak taborisko Rąbaniska, Murowaniec czy Betlejemka. I wreszcie to osobista historia samej autorki – warszawianki, która wybrała Zakopane.

„Szaleństwo i śmierć spłyną z gór” – Maryla Szymiczkowa

Wydawnictwo: Znak Literanova

Opis: TRUP SPOD SAMIUŚKICH TATER.

Wiek XX rozpędza się niczym oszalała lokomotywa, gdy Zofia Szczupaczyńska otrzymuje z Zakopanego dramatyczny telegram:

ZBRODNIA STOP PROSZĘ PRZYJECHAĆ NIEZWŁOCZNIE STOP

Jej serce zaczyna bić szybciej, ale czy tylko z powodu treści wiadomości? Profesorowa nigdy nie ignoruje takich wezwań – nawet jeśli przychodzą z miejsc, które są znane bardziej z oscypków niż morderstw. Rusza więc w drogę i po zaledwie siedmiu godzinach dociera do stolicy Tatr. Na miejscu czekają już na nią zdenerwowany sędzia śledczy Klossowitz, a także podejrzanej czystości kwatera, pochód faraonów, zwaśnione klany góralskie i gęsta jak mgła omerta.

Zofia przywdziewa maskę (jaką? O tym w rozdziale IX!) i rozpoczyna śledztwo. Przepytuje gruźlików, najstarszych górali i prominentne zakopiańskie figury.

Czy jej instynkt, ostry niczym ciupaga harnasia, zdoła przeciąć gąszcz tajemnic, by odsłonić prawdę?

I czy serce Zofii pozostanie zimne jak śnieg na Giewoncie – czy jednak rozgrzeje się niczym roztańczona para na wieczorku w zakładzie doktora Chramca?

„Kartki holnym potargane z kronik Podhalańskiej Akademii Wiedzy” – Piotr Wojciechowski

Wydawnictwo: Oficyna Wydawnicza Volumen

Opis: „Pięć czy sześć lat temu tak mi się zaczęło pisanie tej książki:

Kiedy smrek padnie pod ciosem halnego, z wykrotu podnosi się węźlisko wonnych korzeni, a korzenie trzymają głazy, żwir błotem zlepiony, kępy trawy i zielska, bo tak to zrosło. I tu wszystko, co zapisane o sprawach Akademii, zrosło się z moim życiem, z życiem rodziny i przyjaciół. Chcę pisać bez szyfrów. Czy uda się to pisać bez zawracania głowy drobiazgami z własnego życiorysu? Nie chcę żadnej biografii. Jak jednak te kamyczki wydrzeć z pazurów korzeni? I tu mi się nasuwa pomysł, przed którym nie umiem się obronić, wygarnięcia już tu, na wstępie, jakiejś skróconej wersji mojej młodości życia mojego według zachowanych notatek. Wysypać taką biografię i dać z tym spokój. I co potem? Potem będę się martwił.

Przyjechałem, siedemnastoletni maturzysta z Lublina i Wrocław wydał mi się czymś oczywistym. Przeżyłem wojnę, stalinizm, rozwód rodziców, gimnazjum męskie zmienione na ateistyczne TPD nr 1.

Byłem naiwny, nieśmiały i nieustraszony.”

Piotr Wojciechowski

„Godzina wieloryba” – Radka Franczak

Wydawnictwo: Cyranka

Opis: W różnych czasach i miejscach na świecie bohaterowie powieści słyszą zew, niepokojące wołanie. Skąd ono dochodzi?

Bezimienna bohaterka pod wpływem snów postanawia wyruszyć w podróż. Nikomu nie zdradza swoich zamiarów, nawet bliskim. Zamierza poznać zwyczaje wielorybów, dowiedzieć się o nich jak najwięcej. Towarzyszy jej poczucie, że w imieniu tych majestatycznych stworzeń powinna przekazać światu wiadomość. Ale jaką? Gdy dociera do amerykańskiego instytutu oceanografii, zadaje pytanie: „Ile mamy czasu”?

„Drugie życie Czarnego Kota” – Stanisław Łubieński

Wydawnictwo: Agora

Opis: NOWA KSIĄŻKA STANISŁAWA ŁUBIEŃSKIEGO, AUTORA „PIRATA STEPOWEGO”, DWUNASTU SROK ZA OGON” I „KSIĄŻKI O ŚMIECIACH”

Miasto to pomnik człowieka. Z impetem zderzających się płyt tektonicznych niszczymy stare i tworzymy nowe krajobrazy. Czy można opowiedzieć historię miasta inaczej, by ani człowiek, ani beton, żelazo czy szkło nie były głównymi bohaterami? Niech będą nimi pozostałości prastarych puszcz, rosnące na pomnikach porosty, ale i ruderalne samosiejki kiełkujące spomiędzy chodnikowych płyt. Ta osobista, poetycka książka nauczy was dostrzegać przyrodę wokoło i sprawi, że odkryjecie swoją okolicę na nowo.

Stanisław Łubieński – kulturoznawca, ukrainista, z zamiłowania przyrodnik. Współpracował z „Gazetą Wyborczą”, „Tygodnikiem Powszechnym” i „Dwutygodnikiem”. Autor trzech nagradzanych i tłumaczonych na języki obce książek: „Pirat stepowy”, „Dwanaście srok za ogon”, „Książka o śmieciach”. Prowadzi spacery przyrodnicze po Warszawie, jest gospodarzem audycji „Księstwo Ptaków” w radiowej Trójce i Prezesem Zarządu Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków.

„Urodziny” – Weronika Murek

Wydawnictwo: Czarne

Opis: Kim jest Jaga Babażyna? Starzejącą się aktorką, a może reżyserką inscenizującą spektakl grozy? Kogo gra w swoim życiu? A może to życie z nią pogrywa? A jeśli tak, to w którym ze światów?

Brawurowa powieść Weroniki Murek to historia o teatrze życia, w którym nie wiadomo, kto jest lalką, a kto pociąga za sznurki. Pełna intryg nicujących rzeczywistość, wydarzeń, które wymykają się wszelkim regułom, i niepokoju, który czai się tuż-tuż, w garderobie pośród kostiumów, pod stołem czy przy zejściu do metra.

„Pola. Ukryte życie Apolonii Machczyńskiej-Świątek” – Grażyna Plebanek

Wydawnictwo: Agora

Opis: Czy można dotrzeć do korzeni tak głęboko, że na powierzchni nie zostały już prawie żadne ślady? Czy można poskładać na nowo rodzinną i zbiorową historię?

Śmierć Apolonii Machczyńskiej-Świątek stała się częścią narodowego mitu. Rozstrzelana przez nazistów za ukrywanie Żydów, opisana w reportażu, w historii przeniesionej na deski teatru o jej życiu miał zdecydować rzekomy wybór ojca: zginie on albo córka.

Ale publiczna opowieść o śmierci Poli nie oddaje prawdy. Ani o jej ostatnich godzinach, ani o życiu okrytym rodzinnym milczeniem, będącym wyrwą w przekazie pokoleń.

Wnuczka Poli, pisarka Grażyna Plebanek, która o istnieniu babki dowiedziała się dopiero, gdy miała dziesięć lat, próbuje po dekadach zrekonstruować ten tajemniczy życiorys. Poszukiwania niespodziewanie łączą ją z rodziną, którą rozdzieliły wydarzenia z 1943 roku. Tam, gdzie faktów nie da się wiernie odzwierciedlić, autobiograficzny reportaż uzupełnia powieściowa narracja. Literacka wyobraźnia pomaga zbliżyć się do babci, inspirującej kobiety żyjącej na Plebankach, na przecięciu dwóch światów, której zabrakło w krajobrazie rodzinnego przekazu.

Biografia Poli napisana przez jej wnuczkę nie tylko odkrywa na nowo bohaterkę opowieści o naszej historii, ale też przenosi nas do źródeł własnej pamięci.

„Aglo. Banką po Śląsku” – Zbigniew Rokita

Wydawnictwo: Znak Literanova

Opis: Nowa książka Zbigniewa Rokity, laureata Nagrody Literackiej „Nike” 2021.

Malarz Erwin Sówka mawiał, że w Aglomeracji żyjemy na ogromnej żyle ciągnącej się od Mysłowic do Ostropy. Gdyby w Śląsk uderzył meteor, węgiel by zapłonął, a Śląsk stałby się drugim słońcem. Erwin był przekonany, że ta energia nieustannie na nas działa, że stąpanie po czystej energii Ślązaków przemienia.

To od jego domu zacząłem tę podróż. Wsiadłem w tramwaj numer 7, w Siódemkę, królową śląskich banek, i ruszyłem przez nową stolicę świata, przez Aglo. Podróżowanie Siódemką to sztuka, wciąż uczę się przemierzać jej trasę coraz lepiej. Doświadczony śląskonauta z czasem potrafi już po samym zapachu rozpoznać, w którym miejscu trasy się znajduje. Gdy ktoś pyta mnie, jak wygląda Aglomeracja, mówię: wsiądź w Siódemkę, najdłuższy śląski tramwaj, i nie odrywaj wzroku od szyby. Trasa wije się pomiędzy familokami, wilhelmińskimi kamienicami, kikutami przemysłu i placami po wyburzeniach, plamami wątrobowymi naszego Aglo. To w tramwaju odmawiam swoją Aglomerację, moją piątą stronę świata, domowinę i utulnię dla boroków takich jak ja.

Tak, podróżuję po Śląsku, bo Śląsk nieoczekiwanie stał się jednym z tych niewielu miejsc na świecie, gdzie teraźniejszość jest ciekawsza niż przeszłość. Zamieszkuje go gatunek Homo silesius – ludzie, których za mało na naród, a za dużo na to, aby nas ta osobność nie uwierała.