Święto sztuki przekładu. Poznaliśmy laureatów Nagród „Literatury na Świecie” za rok 2025

Jeden z ważniejszych i bardziej prestiżowych laurów branży tłumackiej oraz wydawniczej w Polsce został przyznany. Redakcja oraz Jury Nagród czasopisma „Literatura na Świecie” ogłosiły nazwiska wybitnych tłumaczy, badaczy i inicjatyw, które w minionym roku wyznaczały najwyższe standardy pracy z tekstem literackim oraz refleksji krytycznej.

Klasyka i proza wybitna: podwójny triumf w kategorii „Proza”

W najważniejszej kategorii translatorskiej – Prozie – komisja jurorska postanowiła wyróżnić dwa wyjątkowe osiągnięcia, ukazujące odmienne, lecz równie wybitne podejścia do materii słowa:

• Małgorzata Gralińska otrzymała nagrodę za znakomity przekład powieści „Prima sort” Waltera Kempowskiego (Wydawnictwo ArtRage). Powieść niemieckiego klasyka wymagała niezwykłego wyczucia frazy i polifonii głosów, co tłumaczka oddała z najwyższą precyzją.
• Aga Zano została doceniona za nowatorskie odczytanie i przekład kultowej powieści „Orlando” Virginii Woolf (Wydawnictwo Marginesy). Jej tłumaczenie tchnęło nową energię w arcydzieło światowej literatury modernistycznej, łącząc wirtualną wierność oryginałowi z nowoczesną wrażliwością językową.

Prace naukowe, biografie i archiwalia

W kategorii Leksykografia, Translatologia, Komparatystyka nagrodzono dwie monografie naukowe o fundamentalnym znaczeniu dla wiedzy o kulturze i literaturze:

• Piotr Kendziorek za książkę „Jean Améry. Biografia intelektualna” (wydaną przez Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie) – godny uwagi wkład w badanie myśli politycznej, filozoficznej i biograficznej wybitnego eseisty.
• Antoni Zając za pracę „Anarchiwa i kryptografie. ‘Niespokojni’” Leo Lipskiego (Wydawnictwo Austeria) – rzucającą nowe światło na skomplikowaną twórczość i spuściznę pisarza.

Świetny debiut i odwaga wydawnicza

Nagroda w kategorii Nowa Twarz, promująca wybitne osiągnięcia młodych lub debiutujących na polu przekładu tłumaczy, trafiła w ręce Dawida Jabłońskiego. Jury doceniło jego przekład powieści „Przepis doskonały” Torgny’ego Lindgrena (Wydawnictwo ArtRage).

W kategorii Inicjatywa Wydawnicza wyróżniono Wydawnictwo Officyna z Łodzi za konsekwentną i niezwykle wartościową „Serię Modernistyczną”, która stale przybliża polskim czytelnikom najważniejsze dzieła literatury XX wieku w doskonałych oprawach edytorskich i przekładach.

Mamut dla Zbigniewa Macheja

Wyjątkowym momentem tegorocznej edycji było przyznanie Nagrody Specjalnej „Mamut”, przyznawanej za całokształt dorobku lub wybitne, długofalowe zasługi dla kultury literackiej. Wyrazem uznania dla całokształtu pracy twórczej i tłumaczeniowej został uhonorowany Zbigniew Machej – wybitny poeta, tłumacz i krytyk.

Pełna lista laureatów i skład Jury

Kompletne zestawienie nagrodzonych:

• Proza: Małgorzata Gralińska („Prima sort” Waltera Kempowskiego, Wydawnictwo ArtRage) oraz Aga Zano („Orlando” Virginii Woolf, Wydawnictwo Marginesy)
• Leksykografia, Translatologia, Komparatystyka: Piotr Kendziorek („Jean Améry. Biografia intelektualna”, ŻIH) oraz Antoni Zając („Anarchiwa i kryptografie. ‘Niespokojni’” Leo Lipskiego, Wydawnictwo Austeria)
• Nowa Twarz: Dawid Jabłoński („Przepis doskonały” Torgny’ego Lindgrena, Wydawnictwo ArtRage)
• Inicjatywa Wydawnicza: Wydawnictwo Officyna z Łodzi za „Serię Modernistyczną”
• Nagroda Specjalna „Mamut”: Zbigniew Machej
• Brak nagród: W tej edycji nie przyznano Nagrody im. Andrzeja Siemka oraz nagrody w kategorii Poezja.

Skład Jury:

Andrzej Kopacki, Mateusz Kwaterko, Maciej Libich, Krzysztof Majer, Kamil Piwowarski, Maciej Płaza, Marcin Szuster, Aleksandra Wiktorowska, Karolina Wilamowska oraz Łukasz Żebrowski.

źródło: Literatura na świecie

Więcej o książkach:

„Prima sort” – Walter Kempowski

Wydawnictwo: ArtRage

Opis: Najsłynniejsza powieść Waltera Kempowskiego, autora „Wszystko na darmo”.

Rostock, 1938 rok. Rodzina Kempowskich, Karl, weteran I wojny światowej, armator i makler morski, jego żona Margarethe oraz trójka dzieci: Ulla, Robert i Walter, wiedzie zwyczajne mieszczańskie życie, ale reżim nazistowski, a potem wojna coraz brutalniej wkraczają w ich codzienność. Narrator w sposób przejmujący, choć niepozbawiony sarkastycznego humoru, opowiada o dorastaniu w czasach brunatnej dyktatury. Władzę nad duszami i umysłami młodych ludzi dzierży Hitlerjugend i owładnięta nazistowską ideologią szkoła. Przemoc jest na porządku dziennym. Także rodzina, która za wszelką cenę próbuje zachować pozory normalnego życia i wierność zasadom, nie stanowi wystarczającego oparcia. Bo czy milczenie i bierność nie oznaczają przyzwolenia na wszechobecne zło?

Powieść „Prima sort” ukazała się po raz pierwszy w 1971 roku i z miejsca przyniosła autorowi rozpoznawalność oraz uznanie czytelników i krytyki. Cztery lata później niemiecka telewizja ZDF wyemitowała dwuczęściowy film pt. „Tadellöser & Wolff” w reżyserii Eberharda Fechnera na jej podstawie. W 2024 roku tygodnik „Der Spiegel” umieścił „Prima sort” na liście stu najważniejszych książek niemieckojęzycznych ostatniego stulecia.

„Orlando” – Virginia Woolf

Wydawnictwo: Marginesy

Opis: Jedno z najbardziej oryginalnych i brawurowych dzieł w literaturze XX wieku w nowym – pierwszym od 30 lat – przekładzie Agi Zano.

Orlando rodzi się jako chłopiec. Pragnienie namiętności, przygody i spełnienia wyrywa go z jego czasów. Podróż za marzeniami zaczyna się w elżbietańskiej Anglii i przez czasy imperium osmańskiego prowadzi aż do lat dwudziestych minionego wieku. W połowie podróży Orlando staje się kobietą. Przemiana płci staje się psychologicznym, cywilizacyjnym i kulturowym przeżyciem.

Woolf zadaje pytania o to, jak płeć wpływa na życie jednostki, jakie są wobec niej oczekiwania, a także o to, jak społeczeństwo kształtuje nasze życie na podstawie tej kategorii. Autorka eksperymentuje również z formą biografii, tworząc fikcyjny i wymykający się konwencjom życiorys. Iskrząca się od humoru, ironii i satyry powieść jest także pełna nawiązań do literatury, sztuki i historii.

Orlando uznaje się za najważniejsze dzieło Virginii Woolf i tekst pionierski w kontekście literackiej analizy płci.

„Jean Améry. Biografia intelektualna” – Piotr Kendziorek

Wydawnictwo: Żydowski Instytut Historyczny

Opis: Najnowsza książka Piotra Kendziorka to pierwsze w literaturze światowej całościowe opracowanie drogi intelektualnej Jeana Améry’ego. Pisarz ten jest obecnie traktowany przez badaczy jako jeden z najważniejszych autorów (obok Primo Leviego),którzy opisywali nazizm i Zagładę na podstawie własnego doświadczenia i ujmowali tę tematykę w formie refleksji intelektualnej. Idea niniejszej książki polegała na zaproponowaniu całościowej wykładni dorobku Améry’ego, której zaletą – w stosunku do istniejącej literatury – byłoby uwzględnienie faktycznych proporcji w różnych wymiarach dorobku pisarza (aspektu filozoficznego, politycznego, literackiego itd.). On sam określał się mianem „filozofującego pisarza” (podobnego pod tym względem do Arthura Schopenhauera czy Oswalda Spenglera) i miał świadomość tego, że jego typ pisarstwa zwykle wymyka się prostym klasyfikacjom. Z pewnością był też intelektualistą lewicowym, i ten wymiar swojej pracy myślowej i działalności publicznej mocno uwypuklał w najważniejszym okresie działalności twórczej w drugiej połowie lat 60. i w latach 70. XX wieku. ─ fragment Wstępu Połączenie pisarskiej swady, ludzkiej wrażliwości i akademickiego znawstwa – ta kombinacja najlepiej charakteryzuje książkę Piotra Kendziorka. Kombinacja ta wydaje się wręcz niezbędna, gdy chce się pisać o tak oryginalnym i bezwzględnym intelektualiście jak Jean Améry, jeden z najstraszliwiej oćwiczonych świadków koszmaru sennego, jakim był wiek XX, i jeden z najbłyskotliwszych analityków tego koszmaru. Kendziorek potrafi wychwycić potęgę tego pisarstwa i odsłonić jego szokującą aktualność. prof. dr hab. Adam Lipszyc Piotr Kendziorek – historyk idei i filozof, pracownik Działu Naukowego Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma. Pracę doktorską obronił w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Zajmuje się m.in. problematyką antysemityzmu w perspektywie teorii krytycznej, filozoficzną refleksją nad Zagładą i historią Żydów polskich w XX wieku. Jest autorem wielu artykułów naukowych oraz książek, jak: Antysemityzm a społeczeństwo mieszczańskie. W kręgu interpretacji neomarksistowskich (2005),Program i praktyka produktywizacji Żydów polskich w działalności CKŻP (2016),Żydowski ruch spółdzielczy w Polsce w pierwszej połowie XX wieku (2020),Filozofia wobec Zagłady. Koncepcje teorii krytycznej, Martina Heideggera i poststrukturalizmu (2022).

„Anarchiwa i kryptografie. ‘Niespokojni’ Leo Lipskiego” – Antoni Zając

Wydawnictwo: Austeria

Opis: Antoni Zając wie chyba wszystko, co dziś można wiedzieć o Leo Lipskim. W jego osobie Niespokojni, powieść na przemian genialna i drażniąca, znaleźli wreszcie idealnego czytelnika. Anarchiwa i kryptografie po prostu kipią od najrozmaitszych odkryć: archiwalnych, interpretacyjnych, literaturoznawczych i filozoficznych. Zgłębiając tajniki przedziwnej powieści Lipskiego z tak niebywałą znajomością rzeczy, ­Zając napisał zarazem wielką, bardzo mądrą książkę o niepokoju, utracie i miłości – no i o samym pisaniu. Adam Lipszyc

Osiadły w Tel Awiwie tuż po II wojnie światowej, schorowany i biedny, Leo Lipski miał jeden cel: ukończyć i wydać Niespokojnych – „powieść z czasów krakowskich, wyłącznie prawie erotyczną”, w ­której cień katastrofy kładzie się na przedwojennym świecie młodości. Jej widmo odbiera piszącemu dostęp do „czystych” wspomnień – naznacza piętnem zniszczenia rzeczywistość, która o swoim przyszłym losie nic jeszcze nie wie albo dopiero zaczyna go przeczuwać. Lipski dąży do rejestracji ulotnych, trudno uchwytnych w języku aspektów istnienia, które czynią je żywotnym i utrzymują w ruchu, sprawiając, że jest ono „niespokojne”, nieustępliwie pragnie bycia w świecie. Niespokojni to literackie archiwum przedwojennego życia, widzianego z perspektywy zmartwiałej, pogrążonej w kryzysie teraźniejszości. Pisarz posłużył się nie tylko wspomnieniami, lecz także własnymi utworami pisanymi w latach trzydziestych, czasem cytując ich długie fragmenty. Próbował w ten sposób „zrekonstruować” swój niewydany przedwojenny debiut.

„Przepis doskonały” – Torgny Lindgren

Wydawnictwo: ArtRage

Opis: Nazistowski zbrodniarz i nauczyciel gruźlik wyruszają na poszukiwanie najlepszej pölsy na świecie w iście borgesowskim popisie literackim Lindgrena.

Tuż po zakończeniu II wojny światowej Martin Bormann ucieka skradzioną furgonetką do Szwecji, gdzie pod zmienionym nazwiskiem zaczyna nowe życie jako komiwojażer. Wszystko zaplanował, zdążył nawet nauczyć się perfekcyjnie szwedzkiego i pozbyć akcentu. W nowym miejscu udaje, że nic o niczym nie wie, nawet o wojnie, ale ciągle wspomina Meklemburgię, choć twierdzi, że nigdy jej nie widział. W Szwecji szaleje tymczasem epidemia gruźlicy, ale wraz z ozdrowiałym wiejskim nauczycielem, który właśnie przybył z sanatorium, by zastąpić poprzednika zmarłego na suchoty, zaczynają przemierzać północ kraju na niemieckim motorze (bo najlepszy!) w celu znalezienia pölsy doskonałej. Są tym tak opętani, że jedzą nawet te przyrządzane przez zarażonych gruźlicą.

Stuletni starzec, były dziennikarz, wyrzucony z pracy lata temu za zmyślanie, spisuje w domu opieki pasjonującą historię poszukiwania pölsy. Zaczyna przy tym młodnieć, prawdopodobnie z powodu wódki, którą pije szklankami. Kadra domu opieki jest przerażona, bo nie dość, że końca nie widać, to starzec zużywa mnóstwo materiałów, opłacanych z kasy starostwa.