W czwartek, 26 lutego 2026 roku, oczy środowiska kulturalnego regionu zwrócone były na Galę Lubuskich Wawrzynów. Wydarzenie, organizowane wspólnie przez biblioteki wojewódzkie w Zielonej Górze oraz Gorzowie Wielkopolskim, po raz kolejny stało się świętem literatury, nauki i dziennikarstwa. Podczas uroczystości ogłoszono nazwiska twórców, których dzieła wydane w 2025 roku w sposób szczególny wzbogaciły nasz dorobek kulturowy.

W najważniejszych kategoriach literackich jury doceniło twórców mocno związanych z regionalną tożsamością, ale o uniwersalnym przekazie. W kategorii poezja zwyciężył Sławomir Gowin za tom „Łódź Dantego”, wydany przez zielonogórskie wydawnictwo Pro Libris. Z kolei w kategorii proza bezkonkurencyjna okazała się Katarzyna Jarosz-Rabiej z książką „Ulica pachnąca lipami” (Wydawnictwo Organon).

Warto również zwrócić uwagę na Nagrodę Rektora Akademii im. Jakuba z Paradyża za Debiut Literacki (Srebrne Sokole Pióro), którą otrzymał Cezary Gawryś za publikację „Niepisane”.

Lubuskie Wawrzyny to nie tylko fikcja literacka. 21. Lubuski Wawrzyn Naukowy powędrował do Małgorzaty Mikołajczak za ważną pracę „Tropy topografii. W kręgu literatury osadniczej i postosadniczej”. Z kolei w obszarze popularyzacji nauki triumfowała Katarzyna Sztuba-Frąckowiak, autorka poruszającej monografii „Szpital psychiatryczny w Obrzycach 1904-1945. Cienie z przeszłości”, otrzymując Małe Srebrne Pióro.

W kategorii dziennikarskiej rok 2025 należał do Agaty Źrałko. Dziennikarka została nagrodzona 12. Lubuskim Wawrzynem Dziennikarskim za cykl tekstów na portalu Hello Zdrowie, poruszających trudne tematy społeczne i medyczne – od samotności po kryzys rodzicielski. Pani Agata otrzymała również wyróżnienie dla młodego dziennikarza.

Podczas Gali wręczono Dyplomy Honorowe za całokształt twórczości, które odebrali Jerzy Hajduga oraz Grażyna Rozwadowska-Bar. Szczególnie wzruszającym momentem było pośmiertne uhonorowanie Ryszarda Jasińskiego – pisarza i rzeźbiarza, którego „Król błot. Tuplickie opowieści” na stałe wpisały się w kanon lubuskiej literatury.

Jak co roku, emocje wzbudził plebiscyt online, w którym oddano aż 2190 ważnych głosów. Czytelnicy zdecydowali, że ich serca najmocniej podbiły następujące książki:

I miejsce: „Przeze mnie umierają gwiazdy” – Andrzej Zychla (335 głosów)

II miejsce: „Walka o lepsze jutro” – Krzysztof Uliasz (283 głosy)

III miejsce: „Cudze oddechy” – Paweł Jakub Sochacki (272 głosy)

IV miejsce: „Bez światłocienia” – Ewa Iwona Wierzbicka (109 głosów)

V miejsce: „Przestań, proszę” – Krystian Stolarz (99 głosów)

Dodatkowo, za walory edytorskie doceniono pozycję autorstwa Roberta Romualda Kufela poświęconą Teodorowi Benschowi, wydaną przez Graf Media.

Relacja z Gali Lubuskich Wawrzynów

źródło: Lubuskie Wawrzyny

Więcej o książkach:

„Niepisane” – Cezary Gawryś

Premiera: 2025-06-30

Wydawnictwo: Graf Media

Opis: „Świat przedstawiony Gawrysia nie jest bynajmniej jakąś pustą, ciemną, przerażającą przestrzenią, w której dzieje się nieludzki teatr ludzkiego życia. Wszystko wypełnia tajemnicza Obecność. Nie określi jej do końca żaden system filozoficzny, żadna religia. Umyka ludzkiemu słowu, nie daje się opisać, rozwikłać, zracjonalizować. To przeczuwany przez poetę inny, nieodgadniony wymiar, jednakowoż na swój sposób realny”. (Stefan Jurkowski, „A ja bym Ci nieba przychylił…”).

„Zdaje się, że Cezary Gawryś nie musi nikogo prowokować, popisywać się swoją erudycją (a mógłby) ani niczego udowadniać. Jego wiersze nie są polityczne, a w ich centrum nie jest usytuowany biologiczny wymiar istnienia […]”. (Mirosława Szott, „Ciepło zimno”).

„Król błot. Tuplickie opowieści” – Ryszard Jasiński

Premiera: 2023-01-01

Wydawnictwo: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza

Opis: Tuplice to kraina ulepiona idealnie.
Polny, Gajówka, Długi, Kołkowy, Policyjny, Cielmowski, Cegielniany, Księżycowy, Zielony, Góry, Grobla, Parkowy, Mały Czarny, Tarcza, Betonówka, Złota Płetwa, Laguna – to akweny antropogeniczne. Rozciągają się one poprzez Tuplice wzdłuż osi północ – południe. Natomiast od strony zachodniej w Tuplice wrzynają się stawy nr 1, nr 2, nr 3 (Tartaczny) itd. Najdalej położony Staw Wielki, obok niego wydma porośnięta sosnami. Zewsząd lasy…
Tuplice stanowią północny kraniec Łuku Mużakowa.
Łuk Mużakowa to nazwa moreny czołowej. Tę geologiczną formację przed tysiącami lat utworzyła ogromna łapa lodowca, nadając kształt łuku (podkowy, mocno wygiętego sierpa). Jest ona długa na ok. 40, a szeroka od 3–4 kilometrów. Nysa Łużycka niby strzała napiętego łuku
symetrycznie dzieli morenę na dwie części.
Ręka ludzka dopełniła rzeźby Łuku Mużakowa. Pokopalniane wyrobiska wypełniła woda, której kolory (czerwień, brąz, zieleń, turkus, czerń) zależą od mineralnego dna.
Niemal każdego dnia z aparatem fotograficznym na szyi włóczę się sarnimi i zajęczymi ścieżynkami. Siedząc zaś na brzegu, słucham opowieści, które snują stawy, mgły, bagniska, brzozy, osiki… Opowieści – jakże często o dziwacznych postaciach, fantastycznych zgoła zdarzeniach – zapisuję po powrocie z wypraw.
Ze względu na romantyczną, baśniową, iście oniryczną aurę tutejszych akwenów opowieściom nadałem charakter prozatorskiej ballady, miniatury, groteski, purnonsensu, bajki czy prozy poetyckiej. Poszczególne teksy stanowią odrębne cząstki. Jednakże ze względu na miejsce
zdarzeń i ową aurę układają się w swoistą całość.
Zazwyczaj autorom zależy, by czytano książkę od deski do deski. Mnie atoli przyświeca inny zamysł. Pragnąłbym, aby Czytelnik wybrał jeden tekst, przeczytał, odłożył książkę. Po jakimś czasie znów powrócił do lektury…
A nuż, Król błot również zachęci i do tego, aby przyjechać do Tuplic leżących na skraju Łuku Mużakowa. Piesze lub rowerowe wycieczki wokół stawów Polny, Gajówka, Księżycowy, Grobla itd. ukażą romantyczne piękno tuplickiej cząstki moreny, zachęcą do zwiedzania całego Łuku
Mużakowa…

„Tropy topografii. W kręgu literatury osadniczej i postosadniczej” – Małgorzata Mikołajczak

Premiera: 2025-09-29

Wydawnictwo: Universitas

Opis: Książka stanowi pokłosie badań nad literaturą osadniczą i postosadniczą, głównie lubuską, prowadzonych z perspektywy noworegionalnej. Tematem przewodnim jest przestrzeń ujmowana przez pryzmat „tropów topografii” i rozpatrywana w odniesieniu do powojennej polityki miejsca. Na plan pierwszy wysuwa się tu rola metaforyki przestrzennej w procesie zasiedlania Ziem Zachodnich i Północnych, wyobrażenia arkadii i antyarkadii, sposób istnienia krajobrazu kulturowego polsko-niemieckiego pogranicza i winescape jako jego zielonogórska odmiana. Tym jednak, co najbardziej interesuje autorkę, jest kontrmit, który rozsadza narrację zakorzenienia / wrastania i – odsłaniając konflikt istniejący na styku tego, co prywatne i oficjalne – wydobywa ambiwalencje osadniczego dyskursu.

„Tropy topografii to kolejna praca Małgorzaty Mikołajczak o literaturze regionalnej. Do ważnych tomów autorskich i zespołowych autorka dodaje bogatą problemowo książkę bilansującą jej dokonania z ostatnich lat. To, co zwraca uwagę, to monografizacja ujęcia. Małgorzata Mikołajczak nie tylko zestawia ze sobą teksty, które niedawno opracowała. Dodaje w swoich rozpoznaniach kolejne kategorie teoretyczne. W jej ujęciu nowy regionalizm literacki nie jest już tylko innym (i nowatorskim) odczytaniem piśmiennictwa regionu z wykorzystaniem: geopoetyki, tropologii, teorii postkolonialnej i postzależnościowej. Autorka włącza do swoich analiz: tematologię, antropologię kulturową, nowy historyzm, studia miejskie, poetyki gender (w wersji soft),spacjologię, ekokrytykę, komparatystykę… Małgorzata Mikołajczak dostrzega bowiem konieczność ciągłego sondowania i zgłębiania problematyki literatury regionalnej. Tej, która odzwierciedla procesy społeczne i jest świadectwem zadomowienia pisarzy w nowej przestrzeni (geograficznej, przyrodniczej, kulturowej i politycznej). Tak pojmowane dociekania są potrzebne w edukacji szkolnej, uniwersyteckiej oraz obywatelskiej”.
Z recenzji profesora Jerzego Madejskiego, Uniwersytet Szczeciński

„Szpital psychiatryczny w Obrzycach 1904-1945. Cienie z przeszłości” – Katarzyna Sztuba-Frąckowiak

Wydawnictwo: Wesołowskie

Opis: KATARZYNA SZTUBA – FRĄCKOWIAK, absolwentka historii i języka francuskiego Uniwersytetu Zielonogórskiego oraz studiów doktoranckich na uniwersytecie im Adama Mickiewicza w Poznaniu. Obecnie Kierownik ds. Naukowych w Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej im. Alfa Kowalskiego w Międzyrzeczu. Obszar jej zainteresowań to historia Niemiec XX wieku, Związek Polaków w Niemczech, historia „higieny rasowej”, Akcji T4, akcji „Zdecentralizowanej eutanazji” a w szczególności historia Szpitala Psychiatrycznego w Obrzycach. Jako historyk bada tematykę szpitala od 2018 roku, co zaowocowało wieloma artykułami naukowymi, popularnonaukowymi, filmami oraz reportażami. Należy do niemieckiego stowarzyszenia naukowców zajmujących się zagładą pacjentów psychiatrycznych Arbeitkreis Gedenkort T4 w Brelinie i regularnie uczestniczy w corocznych spotkaniach i w konferencjach tego kręgu. Prezes „Fundacji Miejsce Pamięci Obrzyce/Gedenkstatte Obrawalde”, Która zajmuje się upowszechnianiem wiedzy o historii Szpitala Psychiatrycznego od 1904 roku aż do współczesności. W 2024r. ukazała się jej książka ” Od Obrawalde do Obrzyc 1904-2024. Historie prawdziwe „

„Teodor Bensch (1903-1958). Administrator diecezji warmińskiej i biskup w Gorzowie Wlkp.” – Robert Romuald Kufel

Premiera: 2025

Wydawnictwo: Graf Media

Opis: Z recenzji ks. prof. dra hab. A. Kopiczko:

Uogólniając ocenę przygotowanej publikacji, należy stwierdzić, że jest ona bardzo potrzebna. Autorowi należą się słowa uznania za podjęcie tego tematu i opracowanie bardzo dobrej biografii Teodora Benscha. Jest ona ważna zarówno dla diecezji warmińskiej, jak i Kościoła gorzowskiego w całości i z uwzględnieniem podziałów administracyjnych, które zostały wprowadzone po śmierci pierwszego biskupa. Dotychczas znaliśmy tę postać z przyczynków uwzględniających jedynie określone wymiary działalności i pracy, a przygotowana książka umożliwi spojrzenie całościowe. W dużym stopniu przybliża też wiedzę o dzieciństwie i domu rodzinnym, jak również o edukacji, przygotowaniu do kapłaństwa i potem wielowymiarowej aktywności duszpastersko-administracyjnej. […] Przygotowana książka w pełni zasługuje na druk i udostępnienie czytelnikom. Będzie stanowić cenne uzupełnienie dotychczasowej historiografii i umożliwi głębsze poznanie dziejów Kościoła na ziemiach zachodnich i północnych po 1945 roku.

Z recenzji ks. prof. dra hab. J. Walkusza:

Praca bowiem w swym ogólnym kształcie merytoryczno-metodologicznym stanowi poważne osiągnięcie historiograficzne oraz dokumentalne i jako taka daje wiele odpowiedzi w odniesieniu do przeszłości diecezji warmińskiej i gorzowskiej tudzież sytuacji kościelno-społecznej pierwszej połowy XX wieku. Autor bowiem wyczerpująco, na sposób dojrzały i komplementarny zrealizował cel, jaki przed sobą przedstawił, a odwołując się do szerokiego wachlarza możliwości analitycznych i interpretacyjnych – co należy klasyfikować w kategoriach dobrego opanowania warsztatu naukowo-badawczego – kreśli jednocześnie psychologiczno-duchowy portret rozpracowywanej sylwetki.

„Przeze mnie umierają gwiazdy” – Andrzej Zychla

Premiera: 2025

Wydawnictwo: Morpho

Opis: Tom poezji zawierający 99 wierszy.

„Walka o lepsze jutro” – Krzysztof Uliasz

Premiera: 2025-12-04

Opis: Ta książka to nie tylko historia. To krzyk.
Nie owijam w bawełnę. Ta opowieść to krzyk bólu, który powstawał w najciemniejszym czasie mojego życia. Nie jest to ładna historia o sukcesie i łatwej drodze. „Walka o lepsze jutro” to brutalnie szczere wspomnienia młodego chłopaka, który zbyt wcześnie zobaczył najciemniejsze strony życia: narkotyki, bezdomność, odrzucenie i samotność. To zapis z okopów wojny, którą prowadziłem sam ze sobą.

Pytasz, jak głęboki był ten upadek?
Spróbuj sobie wyobrazić taki moment w życiu: pierwsze, co robisz po otwarciu oczu, to szukasz dragów, by w ogóle móc wstać z łóżka i zacząć funkcjonować. To był mój „zwyczajny świat” przez długi czas.

Te strony tętnią bólem. To jest fakt. Książka powstawała w czasie, gdy śmierć wydawała się bliższa, realniejsza niż jakakolwiek nadzieja. Byłem przekonany, że nie dożyję jej końca. Że to będzie mój ostatni manifest. A jednak – wciąż tu jestem. I właśnie to „a jednak” jest sercem tej historii. To nie jest opowieść o upadku, ale o walce – o godność, o tożsamość, o prawo do własnego, lepszego jutra.

Najtrudniejsze są wojny…
Najtrudniejsze są wojny domowe.
W budynkach bez miejsca na radość,
Gdzie dzieci boją się własnego cienia.
Najgorsze są uzależnienia.
Między ścianami, co niemymi są świadkami,
Gdzie szczęścia już chyba nie ma.
Najgorsze są wyzwiska i krzyki.
Na ganku, co do piekła prowadzi,
Gdzie winno się witać pociechy z uśmiechem.
Najgorsze są agresje.
Na podwórku, które rajem być miało.
Gdzie spokój z rodziną
ulotnym planem się okazał.
Najgorsze są pretensje.
Mieszkające w sercach,
co walkę o godność przegrały.
Gdzie winę zrzuca się nie na siebie…
A świat cały.
Ksel, 2024

Te słowa, napisane przez moją redaktorkę, Kingę Ksel, idealnie oddają klimat tych wspomnień. To nie jest poezja, to jest ból skondensowany w wersach. One są jak echo tego, co znajdziesz na kartach „Walki o lepsze jutro”.

To jest opowieść, która boli, ale daje nadzieję.
Dla tych, którzy już nie widzą wyjścia. Dla tych, którzy czują, że utknęli w chaosie, uzależnieniu, czy poczuciu beznadziei. Chcę, żebyście wiedzieli, że nawet z samego dna można wstać, choć ta droga jest najtrudniejsza.

I to jest ostrzeżenie. Dla tych, którzy myślą, że „ich to nie dotyczy”, że ich to nie dosięgnie. Że problem uzależnień, przemocy i samotności dotyczy tylko „innych”. To podróż, która ma pokazać, jak cienka jest granica.

Przeczytanie tej książki nie zmieni Twojego życia. Zmieni je decyzja, którą podejmiesz po jej odłożeniu.

„Cudze oddechy” – Paweł Jakub Sochacki

Premiera: 2025-09-24

Wydawnictwo: Zwierciadło

Opis: Rok 1963. Stojąca u progu dorosłości Olimpia zaczyna mierzyć się z powojennymi traumami oraz skrywanymi przez bliskich sekretami. Wychowana w biedzie i atmosferze niedomówień przez schorowaną matkę i skrytą ciotkę, stara się odkryć swoją niejasną tożsamość. Gdy w niewyjaśnionych okolicznościach ginie jej szkolna koleżanka, złudne poczucie bezpieczeństwa w poniemieckim mieście znika na zawsze.

Doświadczone życiowo kobiety postanawiają opuścić miasto i zamieszkać w opuszczonym domu w Leśnych Pąkach, z dala od podejrzliwych spojrzeń i krzywdzących szeptów starych kobiet. Po maturze Olimpia podejmuje pracę w PGR-ze, gdzie odkrywa zarówno blaski, jak i cienie socjalistycznego ładu pracy oraz głęboko zakorzenione nierówności społeczne. Za zarobione pieniądze planuje wyjazd do Poznania, by zapewnić matce – posądzanej o opętanie – odpowiednie leczenie. Niespodziewanie staje przed wyborami, które na zawsze odmienią jej zatroskane serce.

Cudze oddechy to dojrzała i błyskotliwa opowieść o dziedziczeniu nastrojów, przedmiotów i ziemi, która skrywa w sobie niejednoznaczną przeszłość. Nostalgia splata się tu z realizmem PRL-owskiej prowincji, odsłaniając jej surowe piękno, budząc grozę i uśpioną namiętność.

„Przestań, proszę” – Krystian Stolarz

Premiera: 2025-05-06

Wydawnictwo: Prószyński i S-ka

Opis: Florian Gaderla to kryminalny z krwi i kości – ponury, twardy, gruboskórny i w dodatku outsider. Życie stawia przed nim wyzwanie – sprawę, która będzie wymagać od niego empatii i delikatności.

Giną dzieci – i to w sposób, który mrozi policjantom krew w żyłach. Pierwsza z ofiar, ośmiolatka, zostaje znaleziona w pustostanie w nowych ubraniach i w makijażu. Florian próbuje rozwikłać mroczną zagadkę, ale sprawa otwiera w jego duszy drzwi, które na zawsze miały pozostać zamknięte. Jego partnerka Zuzanna Macieszko jest świeżo upieczoną śledczą. Popełnia błędy, ale nie brakuje jej werwy i chęci do współpracy. Im bardziej policyjni partnerzy zagłębiają się w sprawę, tym mniej ją rozumieją. Macieszko chce poznać historię Gaderli i motywy jego działania, lecz wstrząsającej prawdy, z jaką przyjdzie jej się zmierzyć, nie mogła przewidzieć.

„Przestań, proszę” to opowieść o przemocy domowej. O brutalnym świecie, w którym smutek i rozpacz są jedynymi towarzyszami dzieci. O krzywdzie bezbronnych i niewinnych, których nikt nie chce. To historia trudna, momentami makabryczna, ale do bólu prawdziwa.

Zło jest wśród nas. Zainteresuj się swoim dzieckiem, zanim zrobi to ktoś zupełnie inny.