Poznaliśmy dziesiątkę nominowanych do Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego

Sezon literacki wkracza w decydującą fazę, a dla pasjonatów non-fiction nie ma ważniejszego wydarzenia niż ogłoszenie nominacji do Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego. Jury, któremu przewodniczy Ludwika Włodek, wyłoniło właśnie dziesięć najlepszych reportaży wydanych w 2025 roku. To chwila, w której uwaga czytelników odwraca się od fikcji i kieruje ku surowej, choć często ubranej w kunsztowną formę rzeczywistości. Tegoroczna, niezwykle różnorodna selekcja tylko potwierdza, że polski rynek literatury faktu niezmiennie pozostaje jednym z najciekawszych w Europie.

Wybór finałowej dziesiątki nie był prostym zadaniem, ponieważ do konkursu zgłoszono aż 137 książek. Większość z nich, bo niemal sto tytułów, wyszła spod piór rodzimych autorek i autorów, co pokazuje niesłabnącą kondycję polskiej szkoły reportażu. Pozostałe pozycje to starannie dobrane przekłady z jedenastu języków, wśród których dominował angielski, ale nie zabrakło też głosów z Ukrainy, Francji, Hiszpanii czy Włoch. Ostatecznie jury zdecydowało się na sprawiedliwy podział, promując pięć dzieł polskich i pięć tłumaczeń, które wspólnie tworzą fascynującą mapę współczesnych lęków, nadziei i historycznych rozliczeń.

Na liście nominowanych znajdziemy zarówno uznane nazwiska, jak i świeże spojrzenia na historię oraz współczesność. Oto książki, które powalczą o zwycięstwo:

• „Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć o Rosji” – Joanna Czeczott, Wydawnictwo Czarne (więcej o książce)
• „Propagandysta, który przechytrzył Hitlera. Jak wygrać wojnę informacyjną” – Peter Pomerantsev, Wydawnictwo Krytyki Politycznej (więcej o książce)
• „Nie koniec, nie początek. Powojenne wybory polskich Żydów” – Anna Bikont, Wydawnictwo Czarne (więcej o książce)
• „Poznań kolonialny. Rodzinna historia z Tanzanią w tle” – Kasper Bajon, Wydawnictwo Czarne (więcej o książce)
• „Ciao, amore, ciao. Morderstwo w Rzymie” – Nicola Lagioia, Wydawnictwo Czarne (więcej o książce)
• „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet” – Antonina Tosiek, Wydawnictwo Czarne (więcej o książce)
• „Bachmut” – Myrosław Łajuk, Wydawnictwo Ha!art (więcej o książce)
• „Nasz mały sekret” – Emily Carrington, Wydawnictwo timof comics (więcej o książce)
• „Aglo. Banką po Śląsku” – Zbigniew Rokita, Wydawnictwo Znak literanova (więcej o książce)
• „Głowa węża. Przemytnicy z Chinatown i amerykański sen” – Patrick Radden Keefe, Wydawnictwo Czarne (więcej o książce)

Wszystkie te historie, choć tak różne tematycznie, łączy jedno: rzetelność i odwaga w zadawaniu pytań. Teraz przed jury stoi kolejne wyzwanie, czyli wyłonienie finałowej piątki, która powalczy o ostateczny laur. Nazwisko zwycięzcy lub zwyciężczyni poznamy już 30 maja podczas uroczystej gali w Warszawie. Do tego czasu pozostaje nam jedno z najprzyjemniejszych zadań – nadrabianie lekturowych zaległości i osobiste zmierzenie się z tą niezwykłą dziesiątką reportaży.

źródło: kultura.um.warszawa.pl

Więcej o książkach:

„Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć o Rosji” – Joanna Czeczott

Wydawnictwo: Czarne

Premiera: 2025-03-26

Opis: W XIX wieku Kazachstan został podbity przez Rosję, która traktowała go jak swoją kolonię. Przez kolejne dekady tutejsza dobra naturalne były bezwzględnie eksploatowane, a rodzima ludność dziesiątkowana. Kazachstan stał się też miejscem zsyłek. W czasach ZSRR trafiali tam wrogowie polityczni, kułacy, członkowie elity intelektualnej i zwykli kryminaliści. Wśród więźniów znaleźli się Polacy, Niemcy, Koreańczycy, Łotysze, Estończycy i Litwini, Turcy meschetyńscy, Kurdowie, Ormianie, Czeczeni, Karaczajowie i Ingusze. Bywali ofiarami gwałtów, mordów, ale też uczestnikami obozowych powstań.

Dziś Kazachstan jest niepodległym państwem, wydaje się jednak, że jego pamięć wciąż pętają niewidzialne kajdany. Temat łagrów porusza się niechętnie, a jeśli już, to mówi się o zasługach, jakie lokalnej społeczności oddali zesłani tu naukowcy, milczy zaś o cierpieniu, głodzie i przemocy, których doświadczali więźniowie. Czy to bliskość groźnego sąsiada, Rosji, spowija cieniem kazachską przeszłość? Czy może trauma jest zbyt wielka i łatwiej ją wyprzeć, niż się z nią mierzyć? A może to ciężar winy jest nie do udźwignięcia? Przecież obok wnuków zesłańców mieszkają tu potomkowie obozowych strażników.

Joanna Czeczott odwiedza miejsca, gdzie znajdowały się łagry, poszukuje ich śladów w przestrzeni i w pamięci mieszkańców Kazachstanu. Stara się pokonać ciszę, która unosi się nad kazachskim stepem.

„Propagandysta, który przechytrzył Hitlera. Jak wygrać wojnę informacyjną” – Peter Pomerantsev

Wydawnictwo: Krytyki Politycznej

Premiera: 2025-05-14

Opis: Jeden z najważniejszych na świecie specjalistów od dezinformacji napisał brawurową biografię buntowniczego propagandysty II wojny światowej Seftona Delmera.

Delmer, utalentowany dziennikarz, mieszkający wcześniej w Niemczech, uruchomił w Wielkiej Brytanii eksperymentalną stację radiową GS1, która nadawała w III Rzeszy. Zamiast kierować poważne odezwy, tworzył on groteskowe i kabaretowe audycje, uważając, że właściwą odpowiedzią na propagandę Goebbelsa jest… więcej Goebbelsa. Jego celem było podkopanie nazizmu od wewnątrz, poprzez odwrócenie zwykłych obywateli od nazistowskich zwierzchników. Książka Pomerantseva to nie tylko biografia człowieka, który próbował oszukać Hitlera, ale i analiza narzędzi do współczesnej walki informacyjnej z tyranami i dyktatorami.

Książka należy do serii Impact Books wydanej w ramach współpracy Wydawnictwa Krytyki Politycznej z Impactem – największym wydarzeniem gospodarczo – technologicznym, odbywającym się w Europie Środkowo-Wschodniej

„Nie koniec, nie początek. Powojenne wybory polskich Żydów” – Anna Bikont

Wydawnictwo: Czarne

Premiera: 2025-02-26

Opis: Żydowscy rolnicy na Dolnym Śląsku nadający krowom imiona w jidysz. Żydzi odbudowujący na zgliszczach życie religijne, wydający gazety, prowadzący szkoły, angażujący się w politykę. Usiłujący nielegalnie wydostać się z Polski, miesiącami w drodze, w oczekiwaniu na pociąg, statek. Uparcie, lecz bezskutecznie próbujący dochodzić sprawiedliwości przed sądem. Pieczołowicie zbierający świadectwa Zagłady. Kołyszący dzieci w wózkach w obozach dla uchodźców. Planujący zatruć wodę w niemieckich miastach.

Obraz żydowskiego życia tuż po wojnie to wciąż słabo znany „krajobraz po bitwie”. Osamotnieni, często przytłoczeni wyrzutami sumienia, że to właśnie im udało się przetrwać, otoczeni wrogością, nieraz w śmiertelnym niebezpieczeństwie, musieli podjąć nieskończenie trudną decyzję – co dalej? Czy zostać w kraju, gdzie spoczęły prochy ich bliskich, czy opuścić na zawsze ten wielki cmentarz i zacząć od nowa? Czy pielęgnować żydowską tradycję, czy też porzucić tożsamość, która stała się przyczyną tylu cierpień, i skrzętnie ukryć swoje pochodzenie? Jak wejść w to nowe życie, które naznaczyła pustka?

Książka Anny Bikont to pierwszy reportaż całościowo opisujący losy polskich ocalałych Żydów i Żydówek w tuż powojennych latach. To przemilczana historia, która domagała się opowiedzenia.

„Poznań kolonialny. Rodzinna historia z Tanzanią w tle” – Kasper Bajon

Wydawnictwo: Czarne

Premiera: 2025-10-08

Opis: Uważne studiowanie rodzinnych albumów i przyglądanie się znaczkom mogą niekiedy doprowadzić do wstrząsających odkryć. Dla Kaspra Bajona historia rodzinna okazała się źródłem wiedzy o polskim udziale w kolonizacji Afryki.

Gdy pod koniec XIX wieku Cesarstwo Niemieckie, nieco spóźnione, zasiadło do kolonialnego stołu, przypadły mu spore obszary dzisiejszej Tanzanii, Rwandy i Burundi. Nazwano je Niemiecką Afryką Wschodnią. Na przełomie stuleci udawało się tam wielu Polaków, mieszkańców zaboru niemieckiego – przede wszystkim wojskowych, lekarzy, ale też budowniczych i przedsiębiorców. Wśród nich byli stryjeczny pradziadek autora Stanisław Bajon, który postawił kilka kamienic i kościół na poznańskich Jeżycach, oraz jego szwagier Paul Fenster. Sto lat później Kasper Bajon wyruszył ich śladami w podróż do Tanzanii, gdzie obserwował skutki europejskiej eksploatacji tych ziem.

Jego książka to barwna i osobista historia utkana z rodzinnych dokumentów, skrawków pamięci, domniemań, lektur i własnych przygód, ale także opowieść o nieoczywistych związkach Poznania i tamtejszego mieszczaństwa z niemieckim „projektem kolonialnym” w Afryce.

„Ciao, amore, ciao. Morderstwo w Rzymie” – Nicola Lagioia

Wydawnictwo: Czarne

Premiera: 2025-09-17

Opis: La grande bellezza Rzymu znamy wszyscy: antyczna architektura, wyborna kuchnia, jedna z najpiękniejszych metropolii świata. Jednak poza turystycznymi szlakami, w podglebiu miasta kryje się Rzym nieoczywisty i niepokojący – szturmowany przez szczury, spustoszony korupcją i narkotykami, przestrzeń nieograniczonej wolności i zarazem głębokiego zepsucia.

To w tej scenerii w marcu 2016 roku zostaje brutalnie zamordowany młody rzymianin Luca Varani. Sprawcami są dwaj dwudziestokilkulatkowie z dobrych rodzin, którzy przez wiele godzin bezwzględnie torturowali swoją ofiarę. I właśnie natura tej zbrodni rodzi najbardziej niepokojące pytania. Czy to przypadek nieuzasadnionej przemocy? Czy zabójcy są zdeprawowani? Uzależnieni od kokainy? Czy naprawdę byli świadomi tego, co robią?

Nicola Lagioia śledzi tę historię od samego początku: przeprowadza wywiady, zbiera dokumenty i zeznania. Jego podróż tropem sprawców i ofiary oznacza również zejście w noc Rzymu. Z dziennikarskiego śledztwa wyłania się uniwersalny obraz naszych czasów: epoki zawiedzionych oczekiwań, dezorientacji seksualnej i nierówności społecznych. Lagioia, próbując odkryć istotę zła, zadaje również pytanie, jak cienka jest granica między byciem pokrzywdzonym a katem.

„Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet” – Antonina Tosiek

Wydawnictwo: Czarne

Premiera: 2025-07-30

Opis: W latach 1933–1995 w konkursach pamiętnikarskich dla mieszkańców wsi mogło wziąć udział nawet dziewięćdziesiąt tysięcy kobiet. To Nowy Sącz albo pół Olsztyna pamiętnikarek.

Julianna spisywała swój pamiętnik w latach trzydziestych – nocami, w tajemnicy przed mężem. Danka w latach sześćdziesiątych – rankiem, czekając, aż rozpali się w piecu. Teresa w roku 1983 – w PKS-ie wiozącym ją do pracy w pobliskiej masarni. Janka jako nastolatka marzyła o studiach polonistycznych, ale bardziej potrzebna była w gospodarstwie. Została więc pamiętnikarką.

Dla wielu bohaterek tej książki spisywanie wspomnień było aktem uznania, że ich historia zasługuje na uwagę. Po raz pierwszy miały okazję przyjrzeć się osobistym doświadczeniom i nadać im znaczenie wykraczające poza sferę prywatną. Opowiadały własnymi słowami o przemocy, biedzie czy wstydzie i w ten sposób sprzeciwiały się dominującym normom społecznym i kulturowym.

Antonina Tosiek sięgnęła po setki oryginalnych rękopisów i maszynopisów nadesłanych na konkursy, a także po dane statystyczne i opracowania naukowe. Łącząc wnikliwą analizę z wrażliwością, stworzyła obraz przemian polskiej wsi w XX wieku. Obraz realistyczny i głęboko poruszający.

Nie istnieje jeden, uniwersalny, modelowy życiorys „chłopki” czy „rolniczki”. Popularne w kulturze obrazy polskiej wsi to raczej hologramy naszego zbiorowego wyobrażenia o ludowości, opartego na uprzedzeniach i stereotypach – niż jej faktyczna reprezentacja. Książka ta upomina się o wielość i złożoność doświadczeń wiejskich kobiet.
Autorka

„Bachmut” – Myrosław Łajuk

Wydawnictwo: Ha!art

Premiera: 2025-06-30

Opis: Myrosław Łajuk pojechał do Bachmutu, by przyjrzeć się życiu jego mieszkańców i walczących tam żołnierzy, a także, by zastanowić się nad tym, jak wojna w Ukrainie zmienia naszą rzeczywistość, kulturę i pamięć.
To nietypowy zbiór reportaży i esejów, gdyż wyszedł spod pióra poety. „Tworzenie reportażu przypomina mi pisanie wierszy. Musisz oddać to, co się dzieje wokół ciebie, bo jeśli nie zdążysz, chwila minie. Ty, twoi bohaterowie – jesteście tu i teraz” – pisze Łajuk.

Autor jest uważnym obserwatorem: zwraca uwagę na los zwierząt, cywilów i osób starszych. Rozmawia z księżmi, sanitariuszami, rosyjskimi jeńcami i szeregowcami ukraińskiej armii. Nie goni za sensacją, przygląda się prozie wojny i opisuje ją poetyckimi metodami. „Pamięć jest tym, co pozostaje nam po utracie. Utrwalam, by zachować cokolwiek” – tak określa cel swojej pracy.
W części eseistycznej Łajuk opowiada kulturową historię zburzonego miasta i swojego kraju przez pryzmat takich postaci, jak reżyser Oleksandr Dowżenko, artystka Ałła Horska czy poeta Wasyl Stus, nawiązując przy tym do twórczości Goethego, Mariny Abramović i Jeana-Paula Sartre’a.

„Lektura Bachmutu pozwala się zatrzymać. Przystanąć i pomilczeć. To ważne, bo w trzecim roku zawrotnego pędu historii nawet Ukraińcy gubią wspomnienia z pierwszych dni i miesięcy inwazji. Zadaniem piśmiennictwa jest dziś utrwalanie, przypominanie: czynów, gestów, zbrodni…” – pisze o książce Marcin Gaczkowski.

Myrosław Łajuk przynosi nam dokument z samego wnętrza wojny: gęsty jak tłusta czarna ziemia i prawdziwy, jak żal, który pali dziś wszystkie ukraińskie marzenia. Mocna, głęboka proza napisana przez wrażliwego reportera.
Wojciech Tochman

„Nasz mały sekret” – Emily Carrington

Wydawnictwo: imof comics

Premiera: 2025-09-30

Opis: Piętnastoletnia Emily jest dość typową nastolatką. Mieszka z ekscentrycznym ojcem, którego zajmuje budowa chaty z bali. Jeździ na ukochanym koniu i spędza cały wolny czas na świeżym powietrzu. Ale nie wszystko jest idealne – zimy są surowe, a w domu ojca panuje przeciąg i zimno. Pojawia się sąsiad, który widzi dziewczynę w potrzebie i oferuje pomoc. Trzy słowa: „NASZ MAŁY SEKRET” przesądzają o losie Emily.

Dwadzieścia pięć lat później Emily jest zmieszana i przygnębiona, gdy ponownie widzi sąsiada na promie. Wydarzenia z dawno minionej zimy powracają z impetem, zmuszając ją do ponownego zmierzenia się z przeszłością. Emily przysięga, że doprowadzi go przed oblicze sprawiedliwości, wyjawi swój sekret i upora się z ranami, które naznaczyły ją na wiele lat. Niekompetentni prawnicy, droga terapia i niesprawny system sprawiedliwości blokują Emily drogę do zaznania spokoju. Dopiero gdy na nowo odkrywa swój młodzieńczy talent artystyczny, sięgając po pióro dostrzega wyjście.

Mając pięćdziesiąt lat, Carrington stworzyła wciągający debiut, który dowodzi jej znakomitego opanowania komiksowego medium. Nasz mały sekret to świadectwo przetrwania i wagi opowiadania własnej historii po swojemu.

Zdobywca Nagrody „Lynd Ward Graphic Novel Prize” w 2023 roku.

„Aglo. Banką po Śląsku” – Zbigniew Rokita

Wydawnictwo: Znak literanova

Premiera: 2025-09-24

Opis: Nowa książka Zbigniewa Rokity, laureata Nagrody Literackiej „Nike” 2021.

Malarz Erwin Sówka mawiał, że w Aglomeracji żyjemy na ogromnej żyle ciągnącej się od Mysłowic do Ostropy. Gdyby w Śląsk uderzył meteor, węgiel by zapłonął, a Śląsk stałby się drugim słońcem. Erwin był przekonany, że ta energia nieustannie na nas działa, że stąpanie po czystej energii Ślązaków przemienia.

To od jego domu zacząłem tę podróż. Wsiadłem w tramwaj numer 7, w Siódemkę, królową śląskich banek, i ruszyłem przez nową stolicę świata, przez Aglo. Podróżowanie Siódemką to sztuka, wciąż uczę się przemierzać jej trasę coraz lepiej. Doświadczony śląskonauta z czasem potrafi już po samym zapachu rozpoznać, w którym miejscu trasy się znajduje. Gdy ktoś pyta mnie, jak wygląda Aglomeracja, mówię: wsiądź w Siódemkę, najdłuższy śląski tramwaj, i nie odrywaj wzroku od szyby. Trasa wije się pomiędzy familokami, wilhelmińskimi kamienicami, kikutami przemysłu i placami po wyburzeniach, plamami wątrobowymi naszego Aglo. To w tramwaju odmawiam swoją Aglomerację, moją piątą stronę świata, domowinę i utulnię dla boroków takich jak ja.

Tak, podróżuję po Śląsku, bo Śląsk nieoczekiwanie stał się jednym z tych niewielu miejsc na świecie, gdzie teraźniejszość jest ciekawsza niż przeszłość. Zamieszkuje go gatunek Homo silesius – ludzie, których za mało na naród, a za dużo na to, aby nas ta osobność nie uwierała.

„Głowa węża. Przemytnicy z Chinatown i amerykański sen” – Patrick Radden Keefe

Wydawnictwo: Czarne

Premiera: 2025-04-30

Opis: Czerwiec 1993 roku. Statek handlowy Golden Venture osiada na mieliźnie nieopodal wybrzeży Nowego Jorku. Na jego pokładzie znajduje się dwustu osiemdziesięciu sześciu obywateli Chin, są skrajnie wyczerpani i odwodnieni. Próbują przedostać się na ląd, do USA. Części z nich nie udaje się dopłynąć do brzegu i toną w oceanie. Ci, którzy przeżyją, będą się starać o azyl, na ogół jednak bezskutecznie – najpierw zostaną rozsiani po więzieniach, a potem deportowani.

Dla Patricka Raddena Keefe’a katastrofa statku staje się kanwą epickiej, wielowątkowej opowieści o nielegalnej chińskiej migracji do Stanów Zjednoczonych. Odsłania kulisy szmuglerskiego podziemia, którym kieruje charyzmatyczna Siostra Ping – shetou, „głowa węża”. To ona umożliwiła przyjazd do USA co najmniej czterem tysiącom swoich rodaków, budując w ten sposób przemytnicze imperium warte czterdzieści milionów dolarów.

Wnikliwy reportaż Keefe’e powstał na podstawie ponad trzystu wywiadów z przemytnikami, agentami FBI i politykami Białego Domu. To benedyktyńska praca na źródłach, ale z prawdziwie hollywoodzką dramaturgią; wartko napisana historia kryminalna, a jednocześnie ważny głos w gorących dyskusjach o polityce migracyjnej.